Người mới học nuôi ong dú hay mang theo vài hiểu lầm: thấy ong bay dày đặc trước hộp thì tưởng sắp chia đàn, thấy mật loãng và chua thì tưởng mật hỏng hay bị pha nước, nghĩ mở hộp thường xuyên là chăm kỹ, cho ăn đường nhiều là đàn mạnh. Phần lớn những hiểu lầm này đến từ việc lấy kinh nghiệm ong mật áp sang ong dú.
Một cảnh hay gặp ở lớp học ngoài trời: một bạn trẻ cúi sát cửa tổ, vài con ong bay vờn quanh mặt, bạn lùi phắt lại vì sợ "bị tấn công". Cả lớp bật cười, vì ong dú không có ngòi và mấy con ong đó chỉ đang tò mò. Hiểu lầm nhỏ thì vô hại, nhưng có những hiểu lầm làm đàn chết. Bài này đi qua từng cái, kèm lý do thật.
Hiểu lầm về con ong
"Không có ngòi thì ong không biết tự vệ." Sai. Ong dú cắn, bám tóc, chui vào tai mũi, có loài trét nhựa dính lên kẻ địch. Với kiến hay ong lạ, đàn khoẻ phòng thủ rất tốt ở cửa tổ.
"Ong bay dày trước hộp là sắp chia đàn." Thường không phải. Đó hay là đám ong đực tụ chờ ong chúa mới, hoặc ong non tập bay định hướng giữa trưa. Ong dú chia đàn từ từ, không ồ ạt như ong mật.
"Ong chúa sẽ bay đi theo đàn chia." Ở ong dú, ong chúa mẹ đã giao phối bụng to, gần như không bay được, nên ở lại tổ cũ. Ong chúa non mới là con sang tổ mới.
"Vài con ong chết trước cửa là đàn bệnh." Ong già chết, ong thợ dọn xác ra ngoài là chuyện thường ngày. Đáng lo khi ong chết đột ngột nhiều, nhất là sau khi có người phun thuốc gần đó.
"Ong dú nhỏ nên bay đi rất xa tìm hoa." Ngược lại, phần lớn nhóm ong dú nhỏ kiếm ăn quanh tổ trong bán kính hẹp hơn ong mật. Cây gần hộp quyết định nhiều.
"Ong dú nào cũng giống nhau." Có nhiều nhóm, cửa tổ, tính khí, cách xây tổ khác nhau. Kinh nghiệm với nhóm này không luôn đúng với nhóm kia.
"Ong bò ra mép hộp nhiều là đàn quá đông." Có khi đó là ong gác ra vì bị quấy, hoặc trời quá nóng ong ra quạt. Phải nhìn thêm ngữ cảnh.
"Ong đực là ong lười, càng ít càng tốt." Ong đực cần cho việc giao phối của ong chúa mới. Thấy ong đực theo mùa là dấu hiệu bình thường của quần thể ong trong vùng.
"Đàn im lặng là đàn hiền, dễ nuôi." Đàn ra vào thưa có khi là đàn yếu. Hiền hay không phải xét theo nhóm loài, không theo độ ồn.
"Mua đàn ong rừng về nuôi là khoẻ hơn." Đàn bắt từ rừng có thể khoẻ nhưng cũng dễ bỏ tổ hay suy khi chuyển chỗ. Còn có câu chuyện giữ đàn hoang cho thiên nhiên, nên cân nhắc nguồn đàn.
"Ong dú cũng có bánh tổ như ong mật." Không. Ong dú cất mật và phấn trong bình sáp tròn, ấp con trong đĩa ô xếp tầng hoặc xoắn ốc.
Hiểu lầm về mật ong dú
"Mật loãng là mật pha nước." Mật ong dú vốn nhiều nước hơn mật ong mật. Loãng là bản chất của nó.
"Mật chua là mật hỏng." Vị chua nhẹ là đặc trưng. Hỏng là khi chua gắt, có mùi men nồng, mùi lạ, hoặc mốc.
"Sủi bọt là mật giả." Mật nhiều nước dễ lên men nhẹ, sinh bọt li ti, nhất là khi để ngoài nhiệt độ phòng. Bọt không chứng minh thật hay giả.
"Mật đặc mới là mật tốt." Áp chuẩn ong mật sang ong dú là sai. Một số người cô mật cho đặc, nhưng việc đó làm đổi mùi vị và cần hiểu rõ trước khi làm.
"Mỗi lần thu mật phải được nhiều." Một đàn ong dú cho ít mật, có mùa gần như không nên thu. Thu nhiều là lấy phần ăn của đàn.
"Mật màu sẫm là mật lâu năm." Màu phụ thuộc cây hoa và bình sáp. Mật sẫm có thể chỉ do mùa hoa khác.
"Thử mật bằng cách nhỏ vào nước là biết thật giả." Mẹo dân gian vốn dành cho mật ong mật đặc. Với mật ong dú loãng, các mẹo này không đáng tin.
"Mật ong dú chữa được nhiều bệnh." Mật là thực phẩm. Không ai nên hứa chữa bệnh. Người có bệnh, trẻ nhỏ, người tiểu đường muốn dùng thì hỏi bác sĩ.
"Để mật trong tủ lạnh là hỏng." Nhiều người bảo quản mật ong dú ở ngăn mát để hạn chế lên men. Cách bảo quản cụ thể nên học kỹ ở người có kinh nghiệm.
"Mật mọi tổ phải giống nhau mới là chuẩn." Mật ong dú khác nhau theo tổ, theo mùa. Đó là đặc điểm tự nhiên, không phải lỗi.
"Mật đóng chai rồi để bao lâu cũng được." Mật nhiều nước dễ lên men. Chai kín, sạch, chỗ mát và theo dõi định kỳ là cần thiết.
Hiểu lầm nguy hiểm nhất: mở hộp nhiều là chăm kỹ
Đây là hiểu lầm làm chết nhiều đàn của người mới nhất, chính vì nó xuất phát từ lòng nhiệt tình. Mới có đàn, ai cũng muốn xem bên trong. Mở hôm nay, mai mở lại xem có gì mới, cuối tuần rủ bạn tới xem. Mỗi lần mở, mình thấy mọi thứ vẫn ổn, nên không nhận ra cái giá.
Cái giá nằm ở chỗ khác. Mỗi lần nắp mở, lớp nhựa trét khe bị bóc, đàn phải tốn công và nhựa để trét lại. Nhiệt và ẩm trong tổ, vốn được giữ ổn định, bị phá vỡ. Ong gác bị phân tán. Khe hở chưa trét kịp là cửa cho ruồi nhỏ và kiến. Lâu dần, đàn dồn sức để sửa chữa thay vì kiếm ăn và nuôi con.
Người nuôi lâu năm thường mở rất thưa, và họ biết gần như mọi chuyện từ cửa tổ: ong ra vào nhiều hay ít, mang phấn gì, ống cửa có được đắp thêm không, có ong chết bất thường không, có ruồi lạ bu quanh không. Khi họ mở, họ đã biết mình cần xem gì, xem xong là đóng.
Chăm kỹ thật sự là nhìn kỹ từ bên ngoài, ghi chép đều, và chỉ mở khi có lý do. Muốn thoả trí tò mò thì có những hộp có nắp trong để quan sát, hoặc đi tới trại có hộp dành cho việc dạy.
Vì sao hiểu lầm lan nhanh và làm sao tránh?
Hiểu lầm về ong dú lan nhanh vì ba lý do. Một là nhiều tài liệu tiếng Việt về ong viết cho ong mật, người viết hay người đọc lẫn hai loài với nhau. Hai là nhiều video chia sẻ đặt tiêu đề giật gân, chọn cảnh lạ, ít khi giải thích lý do. Ba là có những người bán đàn, bán mật nói theo hướng có lợi cho mình.
Người mới không có cách nào kiểm hết. Nhưng có một thói quen giúp lọc rất tốt: với mỗi lời khuyên, hỏi lại "vì sao". Nếu không ai giải thích được cơ chế, hoặc giải thích dựa vào ong mật, hãy đánh dấu hỏi.
Thói quen thứ hai là thử nhỏ và ghi lại. Ví dụ nghe nói nên cho ăn nước đường mùa khô, thử trên một đàn, đàn còn lại để nguyên, ghi kết quả vài tuần. Đàn ong của mình sẽ trả lời rõ hơn mọi lời truyền miệng.
Thói quen thứ ba là hỏi người nuôi thật ở gần mình, và nếu có dịp, đi học thực hành ở trại để thấy nhiều đàn cùng lúc. Nhìn mười đàn trong một buổi giúp tách bạch cái gì là bình thường, cái gì là bất thường, nhanh hơn rất nhiều so với chỉ nhìn đàn nhà mình.
Hiểu lầm về cách nuôi
"Cho ăn nước đường nhiều thì đàn mạnh." Cho ăn có lúc cần, nhưng nước đường không có phấn để nuôi con, lại dễ kéo kiến, ruồi và làm hộp ẩm.
"Hộp càng to đàn càng phát." Đàn nhỏ trong hộp quá rộng khó giữ nhiệt ẩm, dễ bị kẻ thù lọt vào. Hộp nên vừa với sức đàn.
"Tách càng nhiều càng nhanh có nhiều đàn." Tách đàn chưa đủ mạnh là tạo ra hai đàn yếu. Nhiều người mất cả đàn mẹ lẫn đàn con vì tách vội.
"Đặt hộp chỗ nắng cho ong ấm." Nắng gắt buổi trưa có thể làm hộp quá nóng, chảy sáp. Ong dú cần chỗ râm mát giờ trưa.
"Treo hộp càng cao càng an toàn." Cao quá thì khó nhìn, khó chăm, gió mạnh. Cao vừa tầm mắt, có chống kiến là hợp.
"Ong bỏ tổ là do giống xấu." Thường do chỗ đặt, kiến, ruồi, nóng, hoặc bị quấy quá nhiều. Đổ cho giống là bỏ mất bài học.
"Hun khói cho ong hiền như ong mật." Không cần. Khói chỉ làm đàn khó chịu và có thể ám mùi vào mật.
"Dời hộp qua lại để tìm chỗ tốt." Ong nhớ vị trí cửa tổ. Dời ngắn mỗi ngày làm ong đi làm về bị lạc.
"Mua đàn mạnh là xong, cứ để đó." Đàn mạnh vẫn cần chỗ đặt đúng, chống kiến, theo dõi thuốc phun. Để mặc hoàn toàn cũng rủi ro.
"Nuôi ong dú chắc chắn có thu nhập." Không ai hứa được điều đó. Sản lượng, thị trường, tay nghề đều thay đổi. Nên coi năm đầu là năm học.
"Cứ làm theo video là được." Video chỉ đúng với vườn của người quay. Mỗi vườn khác nắng, khác cây, khác hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú bay quanh mặt có phải sắp tấn công không?
Không hẳn. Ong dú hay bay tới gần do tò mò hoặc bị mùi hút. Nếu mình đứng ngay trước cửa tổ, ong sẽ va vào nhiều hơn. Đứng lệch sang bên và giữ bình tĩnh là đỡ.
Làm sao biết mật ong dú của mình bị hỏng thật?
Mật hỏng thường có mùi men nồng, chua gắt, mùi hôi hoặc có mốc. Chua nhẹ, loãng, có chút bọt li ti thì chưa phải hỏng. Nếu không chắc, hỏi người có kinh nghiệm và kiểm tra cách bảo quản.
Nhầm kiến thức ong mật cho ong dú thì nguy hiểm nhất ở đâu?
Ở cách mở hộp, cách chia đàn và cách thu mật. Ong dú không có khung bánh tổ để rút ra, ong chúa không bay theo đàn, mật nằm trong bình sáp. Làm theo kiểu ong mật dễ làm vỡ tổ.
Ong dú có bỏ tổ đi hết không?
Có thể xảy ra, nhưng thường có lý do như kiến tràn vào, tổ bị phá nhiều, quá nóng hoặc thiếu thức ăn kéo dài. Ong chúa mẹ khó bay xa nên đàn ong dú bỏ tổ hẳn ít gặp hơn ong mật.
Có nên tin các mẹo dân gian về ong dú không?
Có mẹo đúng, có mẹo không. Cách tốt là hỏi vì sao mẹo đó có tác dụng, và thử trên một đàn trước khi làm cho tất cả.
Làm sao tránh hiểu lầm khi học từ nhiều nguồn?
Đối chiếu ít nhất hai nguồn cho điều quan trọng, ưu tiên nguồn giải thích cơ chế, và kiểm lại bằng chính đàn của mình. Khi các nguồn mâu thuẫn, hỏi người nuôi lâu năm ở vùng mình.
