Ong chúa ong dú thường sống được vài năm, trong khi ong thợ chỉ sống vài tuần đến vài tháng. Chúa không đẻ "tuỳ hứng": mỗi quả trứng rơi vào một ô mà ong thợ vừa đổ đầy thức ăn, rồi ô được đóng kín ngay. Vì vậy chúa đẻ nhiều hay ít phụ thuộc vào việc cả đàn kiếm được bao nhiêu mật, phấn để xây ô.
Bà con mới nuôi hay hỏi hai câu: "Chúa sống mấy năm thì phải thay?" và "Sao mở hộp hoài không thấy chúa?". Bài này trả lời cả hai, theo lối hiểu cơ chế trước, rồi mới tới việc nhìn bánh ấp để biết chúa trong hộp mình đang khoẻ hay đã yếu.
Hiểu được chuyện này rồi thì nhiều việc ngoài vườn tự sáng ra: vì sao không nên lật bánh ấp tìm chúa, vì sao đàn yếu bổ sung chúa cũng không cứu được nếu không có thức ăn.
Ong chúa ong dú sống được bao lâu?
Câu trả lời thật thà là: thường vài năm, và chưa có con số chắc chắn cho từng loài ong dú ở Việt Nam. Người nuôi lâu năm hay kể có đàn giữ một chúa rất lâu, có đàn thay chúa sau một hai mùa. Cùng một loài mà sống ở chỗ mát, đủ hoa thì chúa thường bền hơn chỗ nắng gắt, thiếu thức ăn.
Ong thợ thì khác hẳn. Một con ong thợ sinh ra, làm việc trong tổ, rồi ra ngoài kiếm ăn và chết sau vài tuần đến vài tháng. Cả đàn vì thế là một dòng người thay nhau liên tục, chỉ có chúa là đứng yên đó làm "cái gốc". Mất chúa mà không có chúa thay thì đàn không chết ngay, nhưng sẽ teo dần vì không còn ong mới ra đời.
Với người nuôi, tuổi chúa không quan trọng bằng phong độ đẻ. Không ai đếm được chúa trong hộp mình bao nhiêu tuổi. Thứ nhìn được là bánh ấp: ô mới có được xây đều không, có nhiều ô sáng màu ở mép không. Chúa già thường đẻ thưa dần, nhưng một chúa trẻ mà đàn thiếu thức ăn cũng đẻ thưa y như vậy. Đừng vội kết luận chúa già.
Tin vui là đàn ong dú thường tự lo chuyện thay chúa. Nhiều loài Tetragonula luôn nuôi sẵn vài con chúa tơ (chúa chưa giao phối) trong tổ như hàng dự trữ. Khi chúa cũ yếu hoặc chết, một chúa tơ sẽ ra ngoài giao phối, quay về và bắt đầu đẻ. Người nuôi gần như không cần can thiệp, chỉ cần đừng phá đàn lúc nó đang thay chúa.
Chúa đẻ trứng ra sao: một "nghi thức" cho từng ô
Ở ong mật, chúa đẻ trứng vào ô trống, sau đó ong thợ mớm cho ấu trùng ăn từng chút mỗi ngày. Ong dú làm ngược lại. Ong thợ xây một ô bằng sáp, đổ vào đó một lượng thức ăn lỏng pha từ mật và phấn đủ cho cả quãng đời ấu trùng. Chúa đến, đẻ một quả trứng nằm trên mặt thức ăn. Ngay sau đó ong thợ đóng nắp ô lại.
Từ lúc đóng nắp, không ai mở ô ra nữa. Ấu trùng nở ra, ăn dần phần thức ăn có sẵn, lớn lên, hoá nhộng, rồi tự cắn nắp chui ra thành ong. Giới nghiên cứu gọi cả quá trình này là "đổ thức ăn rồi đẻ trứng". Nói kiểu nhà nông: mỗi ô là một hộp cơm trưa đóng gói sẵn, chúa chỉ việc bỏ đứa nhỏ vào rồi đậy nắp.
Mỗi lần đẻ là một màn có thứ tự. Ong thợ tụ lại quanh ô vừa xây, chúa đi tới, các con xung quanh run rẩy, rồi lần lượt nhả thức ăn vào ô. Chúa thò đầu kiểm tra, quay đuôi đẻ, rồi đi sang ô khác. Nếu có dịp xem qua lớp kính trong hộp quan sát, mình sẽ thấy cảnh này lặp lại liên tục ở mép bánh ấp, chỗ ô mới được xây.
Hệ quả quan trọng nhất cho người nuôi: chúa không thể đẻ khi không có ô đầy thức ăn. Đàn thiếu mật, thiếu phấn thì ong thợ không đổ được ô, chúa có khoẻ mấy cũng đứng chờ. Vì vậy muốn đàn mạnh, việc đầu tiên là nguồn hoa và vị trí đặt hộp, chứ không phải đi tìm chúa "tốt hơn".
Nhìn bánh ấp để biết chúa còn sung hay đã yếu
Mép bánh ấp có ô mới sáng màu. Ô mới xây có màu sáp nhạt, ô cũ sẫm hơn. Thấy dải ô sáng chạy quanh mép là chúa đang đẻ đều.
Ô đẻ liền nhau, ít lỗ trống. Chúa khoẻ đẻ kín từng dãy. Bánh ấp lỗ chỗ như bắp gặm dở là dấu hiệu đẻ thưa hoặc ấu trùng chết.
Có nhiều tầng ô ở các tuổi khác nhau. Bánh ấp từ trong ra ngoài có ô sắp nở, ô đang nuôi và ô mới. Đủ các tuổi nghĩa là chúa đẻ liên tục chứ không ngắt quãng.
Lượng ong non màu nhạt trong tổ. Ong mới nở có màu nhạt hơn ong già. Mở hộp thấy nhiều ong nhạt bò trên bánh ấp là đàn đang được bổ sung tốt.
Đừng chấm điểm chúa trong mùa khô cằn. Hết hoa thì ô mới ít đi là bình thường. So sánh cùng một đàn qua các mùa, đừng so mùa khô với mùa hoa.
Chúa yếu thường đi kèm đàn thưa dần. Số ong ra vào cửa tổ giảm từ từ qua nhiều tuần trong khi hoa vẫn có, đó mới là lúc nên nghi chúa.
Không thấy chúa chưa chắc là mất chúa. Chúa thường nằm giữa bánh ấp, bị ong thợ che kín. Không thấy chúa mà vẫn có ô mới thì chúa vẫn ở đó.
Ô to bất thường ở mép bánh. Ô lớn hơn hẳn thường là ô nuôi chúa mới. Có thể đàn đang chuẩn bị thay chúa, đừng phá.
Ong đực tụ đông trước cửa. Đám ong đực bay lượn trước hộp thường báo hiệu trong đàn có chúa tơ sắp đi giao phối, tức đàn có thể đang thay chúa.
Mùi chua lạ, ô lép xẹp. Đó thường là dấu hiệu bệnh hoặc ruồi đẻ trứng phá bình phấn, không phải lỗi của chúa. Xử lý đúng nguyên nhân.
Ghi chép mỗi lần mở hộp. Ghi đại khái "ô mới nhiều, ít, không có" theo ngày. Ba bốn lần ghi là đủ thấy xu hướng, tốt hơn trí nhớ.
Vì sao chúa ong dú không bay đi như chúa ong mật
Chúa ong dú sau khi giao phối thì bụng phình to dần lên vì buồng trứng phát triển mạnh. Thân hình đó không còn bay được nữa. Từ đó tới cuối đời, chúa không bao giờ rời tổ. Nhìn một chúa ong dú đang đẻ, bụng căng tròn và bóng, đi chậm chạp giữa đám ong thợ nhỏ xíu, ai thấy lần đầu cũng ngạc nhiên.
Ong mật thì khác. Khi đàn ong mật chia, chúa già bay đi cùng một nửa đàn tìm chỗ ở mới, để lại tổ cũ cho chúa con. Ong dú không làm vậy được vì chúa già không bay nổi. Khi ong dú chia đàn, chính chúa tơ mới là con bay đi, còn chúa già ở lại tổ mẹ.
Điều này có hai ý nghĩa thực tế. Thứ nhất, đàn ong dú rất hiếm khi "bỏ tổ chạy" như ong mật, vì chúa không thể đi theo. Thứ hai, chúa ong dú rất mong manh. Bụng căng, vỏ mỏng, rơi xuống đáy hộp hay bị cạnh nắp đè là có thể chết. Mỗi lần mở hộp, tách đàn hay lấy mật, phải nghĩ trước chúa đang nằm ở đâu.
Nhiều người mới nuôi muốn "xem tận mắt" chúa nên lật bánh ấp lên tìm. Thói quen đó là nguyên nhân phổ biến làm chết chúa. Xem chúa thì để dành cho buổi học thực hành có người hướng dẫn, mở đúng cách, đúng lúc. Ở nhà, cứ nhìn bánh ấp là đủ biết chúa còn hay mất.
Những việc người nuôi hay làm sai với ong chúa
Lật bánh ấp tìm chúa. Chúa nằm giữa bánh, lật lên dễ làm rơi hoặc dập bụng. Đọc dấu hiệu trên bánh ấp thay vì tìm cho thấy mặt.
Mở hộp quá thường xuyên. Mỗi lần mở là đàn phải vá lại lớp vỏ bọc và mất nhiệt. Mở vài tuần một lần là đủ, trừ khi có sự cố.
Kết luận "chúa già" chỉ vì đàn yếu. Đàn yếu thường do thiếu hoa, nắng nóng, kiến hay ruồi. Sửa những thứ đó trước khi nghĩ tới chúa.
Mua chúa rời về "thay cho tốt". Ong dú không thả chúa rời dễ như ong mật. Đàn thường tự nuôi chúa của nó, đưa chúa lạ vào dễ bị giết.
Tách đàn mà không biết chúa nằm bên nào. Chúa già nằm ở bánh ấp lớn. Phần tách ra phải có ô chúa hoặc chúa tơ, nếu không thì nửa đó không có tương lai.
Để hộp nắng gắt buổi trưa. Nóng quá làm chết ấu trùng trong ô, nhìn như chúa đẻ kém. Thật ra chúa vẫn đẻ, chỉ là trứng không sống nổi.
Lấy mật quá tay. Lấy hết bình mật thì ong thợ không còn gì để đổ ô. Chúa ngưng đẻ, đàn tụt ngay sau mùa thu hoạch.
Đóng nắp đè lên bánh ấp. Nắp hộp hạ xuống ép bánh ấp là kiểu tai nạn hay gặp. Kiểm tra khe hở trước khi đậy.
Lắc, gõ hộp khi di chuyển. Chúa bụng nặng dễ văng khỏi bánh. Dời hộp thì giữ thăng bằng, đi êm, tốt nhất là ban đêm khi ong đã về đủ.
Phun thuốc gần hộp lúc ong đang bay. Ong thợ mang chất độc về theo phấn hoa, ấu trùng trong ô ăn phải. Đọc nhãn, phun tránh giờ ong bay, theo đúng thời gian cách ly.
Bỏ qua ghi chép. Không ghi thì không biết đàn đang lên hay xuống. Vài dòng sau mỗi lần mở hộp giúp phân biệt chúa yếu với đàn đói.
Câu hỏi thường gặp
Một đàn ong dú có thể có hai chúa đẻ cùng lúc không?
Thông thường mỗi đàn chỉ có một chúa đẻ. Những chúa tơ khác trong tổ chưa giao phối và không đẻ, chúng chỉ là hàng dự trữ và thường bị ong thợ loại bỏ khi không cần.
Chúa ong dú có to hơn ong thợ nhiều không?
Chúa đã đẻ to hơn ong thợ nhiều lần, chủ yếu do phần bụng phình ra. Chúa tơ chưa giao phối thì nhỏ hơn và thon, nhìn thoáng qua có thể lẫn với ong thợ.
Đàn mất chúa bao lâu thì tàn?
Nếu không có chúa thay, đàn không còn ong mới ra đời nên số ong giảm dần theo tuổi thọ của ong thợ. Thường trong vài tuần đến vài tháng là thấy đàn thưa rõ. Nếu có chúa tơ dự trữ, đàn hồi lại khá nhanh.
Chúa ong dú có đốt hay cắn người không?
Ong dú không có ngòi đốt, kể cả chúa. Chúa gần như không bao giờ ra khỏi tổ, nên người nuôi không có lý do gì phải sợ chúa.
Có cách nào biết tuổi của chúa trong hộp không?
Không có cách nhìn để biết chính xác tuổi chúa. Cách thực tế là ghi lại lần cuối thấy đàn thay chúa hoặc lần tách đàn, rồi theo dõi phong độ đẻ qua bánh ấp theo từng mùa.
