Kiến thức nền trước khi nuôi ong dú gồm bốn mảng: đàn ong sống và chia việc ra sao, bên trong tổ có những gì, cây và mùa hoa quanh nhà mình, và những thứ có thể giết đàn như kiến, ruồi nhỏ, thuốc bảo vệ thực vật. Nắm chắc bốn mảng này, phần lớn chuyện xảy ra trong hộp mình tự giải thích được.
Có một sai lầm rất hay gặp ở người mới: thấy buổi trưa có cả đám ong lượn lờ dày đặc trước hộp, tưởng đàn sắp chia rồi vội mở hộp ra coi. Thật ra đó thường là đám ong đực tụ lại chờ ong chúa mới, hoặc ong non tập bay định hướng. Mở hộp lúc đó chẳng giúp gì, lại làm đàn mất công trét lại. Chỉ một mẩu kiến thức nền là tránh được.
Những điều nền về con ong dú
Ong dú là ong không ngòi. Chúng thuộc tộc Meliponini, khác ong mật Apis. Không chích được, nhưng tự vệ bằng cách cắn, bám tóc, chui vào tai mũi, có loài trét nhựa lên kẻ địch.
Mỗi đàn có một ong chúa đẻ trứng. Ong chúa đã giao phối có bụng phình to, gần như không bay được nữa, nên nó ở yên trong tổ suốt đời.
Ong thợ làm mọi việc theo tuổi. Ong non làm việc trong tổ như xây ô, chăm ấp; ong lớn hơn gác cửa; ong già nhất đi kiếm hoa, nhựa, nước.
Ong đực chỉ để giao phối. Chúng không lấy mật, không xây tổ. Đám ong đực tụ trước cửa tổ là chuyện bình thường của mùa sinh sản.
Ấu trùng ong dú được nuôi kiểu đóng gói một lần. Ong thợ đổ đủ thức ăn vào ô, ong chúa đẻ trứng lên, rồi ô được đóng lại. Ấu trùng ăn phần đó tới khi lớn, không được mớm thêm như ong mật.
Vòng đời từ trứng tới ong trưởng thành kéo dài vài tuần. Lâu hơn ong mật khá nhiều, nên đàn ong dú hồi phục chậm. Một đàn bị hao hụt cần thời gian dài mới lấy lại sức.
Đàn ong dú chia đàn khác ong mật. Ong thợ chuẩn bị tổ mới từ từ, chở vật liệu và thức ăn qua; ong chúa mới bay sang tổ mới, còn ong chúa mẹ ở lại tổ cũ.
Ong dú bay kiếm ăn không xa. Phần lớn nhóm ong dú nhỏ chỉ đi trong bán kính vài trăm mét quanh tổ, nên cây quanh vườn rất quan trọng.
Ong dú mang về cả nhựa cây. Nhựa trộn với sáp thành chất liệu xây tổ, trét khe, làm ống cửa. Vườn có cây tiết nhựa là điểm cộng.
Đàn ong dú sống được nhiều năm ở một chỗ. Khi điều kiện ổn, ong chúa được thay dần mà đàn vẫn tồn tại. Đó là lý do đừng dời hộp tuỳ tiện.
Ong dú không thích bị quấy nhiều. Mỗi lần mở hộp, đàn mất ong gác và mất công sửa. Hiểu điều này là hiểu vì sao người giỏi mở hộp ít.
Bên trong tổ có gì và vì sao phải biết?
Mở một hộp ong dú, thứ mình thấy đầu tiên thường là những cụm bình tròn màu nâu, to cỡ đầu ngón tay hoặc nhỏ hơn. Đó là bình chứa mật và bình chứa phấn. Bình mật khi đầy căng bóng, ấn nhẹ thấy mềm. Bình phấn thường nằm gần khu ấp hơn, bên trong là khối phấn sệt đã ủ chua. Ong dú không có bánh tổ lục giác như ong mật, nên đừng tìm thứ đó.
Ở giữa tổ là khu ấp: những đĩa ô nhỏ xếp tầng hoặc xếp xoắn ốc, mỗi ô là một con ong đang lớn. Bao quanh khu ấp thường có một lớp vỏ mỏng nhiều lớp, gọi là lớp bọc, giúp giữ nhiệt và ẩm. Ong chúa sống ở khu này. Chạm mạnh vào đây là đụng vào trái tim của đàn.
Chất liệu xây tổ không phải sáp trắng mà là hỗn hợp sáp ong và nhựa cây, nên có màu nâu tới đen. Người nuôi hay gọi chung là sáp đen hay nhựa ong. Ngoài ra trong tổ còn có những đống rác, xác ong, sáp cũ mà ong gom về một góc, và lớp nhựa dính trét kín mọi khe hở.
Biết bản đồ này để làm gì? Để khi mở hộp, mắt mình đi theo thứ tự: nhìn bình mật xem đầy hay vơi, nhìn bình phấn xem có hư không, nhìn khu ấp từ xa xem có ô mới không, và nhìn góc hộp xem có kẻ lạ không. Không biết bản đồ, người mới hay chọc lung tung, làm vỡ bình mật, mật chảy xuống kéo ruồi và kiến tới.
Một chi tiết nhỏ mà quan trọng: bình mật vỡ trong tổ là chuyện nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ. Mật loãng chảy lan làm ướt khu ấp, thu hút một loại ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào bình phấn. Vài tuần sau ấu trùng ruồi có thể phá nát tổ. Vì thế mọi thao tác trong hộp đều phải nhẹ và gọn.
Hiểu cây và mùa hoa quanh nhà
Đi một vòng bán kính vài trăm mét. Ghi lại cây ăn trái, cây rừng, cây hàng rào, cỏ dại ra hoa. Đó là khu kiếm ăn thật của đàn ong mình.
Ghi tháng ra hoa của từng nhóm cây. Xoài, chôm chôm, cà phê, điều, dừa, cỏ hoa dại mỗi thứ một mùa. Sổ này sẽ thành lịch mùa mật của vườn nhà.
Tìm khoảng trống hoa trong năm. Có tháng gần như không có gì ra hoa. Đàn sẽ sống bằng mật dự trữ, nên đừng thu mật ngay trước khoảng trống này.
Dừa và cau thường là nguồn phấn đều. Ở nhiều vùng Nam Bộ, dừa ra hoa gần như quanh năm, giúp ong có phấn lúc cây khác nghỉ.
Cỏ dại ven bờ không phải là rác. Nhiều loại cỏ hoa nhỏ là nguồn thức ăn quan trọng. Phát sạch hết cỏ quanh vườn là cắt bớt bữa ăn của ong.
Cây tiết nhựa cũng cần tính. Ong dú cần nhựa để xây tổ. Cây có nhựa như một số cây rừng, cây họ dầu, cây ăn trái bị trầy vỏ đều là nguồn nhựa.
Nước sạch gần hộp. Ong cần nước, nhất là mùa khô. Một chậu nước có đá cuội cho ong đậu là đủ, tránh để ong uống nước rãnh bẩn.
Mùa mưa và mùa khô ảnh hưởng khác nhau. Mưa dầm nhiều ngày ong không ra được, mật bị tiêu dần. Nắng hạn kéo dài thì hoa ít mật và nhiệt trong hộp dễ quá cao.
Khác biệt vùng miền rõ rệt. Lịch hoa ở Tây Ninh khác Tây Nguyên, khác miền Trung. Đừng chép nguyên lịch của vùng khác về áp cho vườn mình.
Trồng thêm cây hoa là việc lâu dài. Muốn đàn khoẻ bền, trồng xen vài loại cây ra hoa ở mùa thiếu. Hiệu quả thấy sau vài năm chứ không ngay.
Hoa đẹp chưa chắc có mật cho ong dú. Ong dú nhỏ, có loại hoa ống dài chúng không với tới. Nhìn xem ong có đậu thật không rồi mới tính.
Mật ong dú không giống mật ong thường — chuẩn bị tâm lý trước
Nhiều người đến với ong dú vì nghe mật quý. Trước khi nuôi, nên biết rõ mấy điều về mật để khỏi thất vọng hay làm sai. Thứ nhất, một đàn ong dú cho ít mật hơn đàn ong mật rất nhiều, vì ong nhỏ, đàn ít ong hơn và bình mật nhỏ.
Thứ hai, mật ong dú loãng hơn, nhiều nước hơn, vị chua nhẹ. Đó là bản chất của nó, không phải dấu hiệu pha nước hay hư. Vì nhiều nước, mật dễ lên men nếu để ngoài không khí, dễ sủi bọt li ti trong lọ. Người mới thấy vậy hay hoảng, tưởng mật hỏng.
Thứ ba, mỗi tổ, mỗi mùa mật một màu một vị khác nhau, vì ong dú hút từ những cây quanh tổ và bình sáp cũng góp mùi. Đây là cái hay của mật ong dú, không phải sự không đồng đều cần sửa.
Thứ tư, mật ong dú là thực phẩm, không phải thuốc. Có nhiều lời truyền miệng về công dụng chữa bệnh, nhưng người nuôi đừng hứa với ai điều đó. Người có bệnh, trẻ nhỏ, người tiểu đường muốn dùng thì nên hỏi bác sĩ. Hiểu đúng ngay từ đầu giúp mình nuôi bình tĩnh, không ép đàn để lấy mật.
Những mối nguy người nuôi phải biết trước
Kiến là kẻ thù thường gặp nhất. Kiến tràn vào hộp có thể làm đàn bỏ tổ. Chân giá đặt trong chén nước hoặc quấn vật cản là cách chặn đơn giản.
Ruồi nhỏ đẻ trứng vào bình phấn. Ấu trùng của chúng ăn phấn và lan nhanh. Nguy nhất là khi tổ có bình vỡ, mật chảy, khe hở chưa trét.
Thằn lằn, nhện, chim săn ong ở cửa tổ. Chúng bắt từng con, ít khi diệt đàn, nhưng đàn yếu mà bị rình nhiều thì hao.
Mối và mọt phá hộp gỗ. Hộp đặt sát đất ẩm dễ bị mối ăn. Kê cao, gỗ khô, kiểm tra chân giá định kỳ.
Nắng chiếu thẳng buổi trưa. Hộp gỗ mỏng nằm nắng gắt có thể nóng tới mức sáp mềm, bình mật chảy. Chỗ đặt phải có bóng mát giờ trưa.
Mưa tạt và nước đọng. Hộp ướt lâu ngày làm mốc, phấn hư. Mái che và độ nghiêng thoát nước là cần thiết.
Thuốc bảo vệ thực vật trong vùng bay. Thuốc trừ sâu, nhất là nhóm diệt côn trùng phổ rộng, có thể giết ong đi làm. Luôn đọc nhãn, phun ngoài giờ ong bay, tôn trọng thời gian cách ly.
Phun thuốc diệt muỗi, diệt kiến quanh nhà. Nhiều người quên rằng bình xịt trong nhà, thuốc rải diệt kiến cũng nguy với ong. Để xa khu đặt hộp.
Khói bếp, khói đốt rác sát hộp. Ong dú không cần hun khói như ong mật, và khói liên tục làm đàn khó chịu.
Người lạ, trẻ nhỏ tò mò. Hộp đặt nơi đi lại nhiều dễ bị gõ, lay. Đặt chỗ yên nhưng mình vẫn nhìn được hằng ngày.
Chính tay người nuôi. Mở hộp quá nhiều, làm vỡ bình, để hở khe khi đóng lại là nguyên nhân mất đàn mà người mới ít khi nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học tên khoa học các loài ong dú không?
Không bắt buộc. Biết đàn mình thuộc nhóm nào, ví dụ Tetragonula hay Lepidotrigona, là đủ để tra cứu thêm. Định danh tới loài cần chuyên môn và dụng cụ soi.
Ong dú có chích người không?
Không, vì chúng không có ngòi. Khi bị quấy, ong bám tóc, chui vào tai, cắn nhẹ. Khó chịu nhưng hiếm khi gây hại; người có cơ địa nhạy cảm vẫn nên cẩn thận.
Biết bao nhiêu kiến thức thì đủ để bắt đầu nuôi?
Đủ khi mình giải thích được vì sao chọn chỗ đặt hộp đó, nhận ra một đàn khoẻ từ cửa tổ, và biết kẻ thù chính là gì. Phần còn lại học dần khi nuôi.
Kiến thức về ong mật có dùng được cho ong dú không?
Chỉ dùng được một phần chung như chọn chỗ đặt hay để ý thuốc bảo vệ thực vật. Cấu trúc tổ, cách chia đàn, cách thu mật đều khác, nên đừng áp nguyên.
Vì sao người ta dặn không được làm vỡ bình mật?
Mật chảy ra làm ướt khu ấp, kéo kiến và ruồi nhỏ tới. Ruồi đẻ trứng vào bình phấn, ấu trùng có thể phá tổ trong vài tuần.
Có nên trồng thêm cây hoa trước khi nuôi?
Nên, nếu có điều kiện, nhưng không cần đợi. Trước hết khảo sát xem quanh nhà đã có gì, xác định tháng nào thiếu hoa, rồi trồng bù cho tháng đó.
