Ong dú kết hợp với vườn cây ăn trái được khi hai việc làm cho đúng: đặt hộp dưới bóng mát sát hàng cây cần thụ phấn, và sắp lại lịch phun thuốc để mùa hoa có những khoảng trống không phun. Làm được hai việc đó, vườn có thêm ong ghé hoa, nhà có thêm ít mật. Làm sai, đàn ong là thứ chết đầu tiên mỗi khi vườn xịt thuốc.
Câu hay được hỏi nhất ở các buổi học là: "Vườn tui xịt thuốc quanh năm, nuôi ong có nổi không?" Câu trả lời thật là có thể, nhưng vườn phải chịu đổi một chút cách làm. Bài này nói rõ đổi chỗ nào, và chỗ nào không cần đổi.
Vì sao vườn cây ăn trái hợp với ong dú, và hợp tới đâu?
Ong dú bay gần, thường chỉ quanh quẩn trong vài trăm mét quanh tổ. Với ong mật, đó là điểm yếu. Với vườn cây ăn trái, đó lại là điểm hay: ong không bỏ vườn đi xa, mà ghé đi ghé lại hoa của chính vườn mình. Một hàng xoài, một khoảnh nhãn, một bờ chôm chôm sát hộp sẽ được ong viếng nhiều hơn cây ở cuối vườn.
Ong dú thân nhỏ nên chui được vào những hoa nhỏ li ti như hoa xoài, hoa nhãn, hoa chôm chôm. Những loại hoa này vốn được nhiều loại côn trùng nhỏ thụ phấn, ong dú là một trong số đó. Nói vậy để thấy ong dú là một phần của đội thụ phấn, không phải phép màu làm trái gấp đôi. Ai hứa đặt ong vào là sai quả gấp mấy lần thì nên nghe dè dặt.
Với sầu riêng thì phải nói thật hơn nữa. Hoa sầu riêng nở chiều tối và phần lớn được thụ phấn ban đêm, nhờ dơi và côn trùng đêm. Ong dú hoạt động ban ngày, nên chỉ ghé được phấn còn lại vào sáng hôm sau. Vườn sầu riêng vẫn là chỗ ong dú sống tốt nhờ bóng mát và nhựa cây, nhưng đừng trông ong thay được việc thụ phấn tay mà nhiều nhà vườn vẫn làm.
Còn một cái lợi ít ai để ý: vườn cây lâu năm có bóng mát quanh năm và nhiều nhựa cây. Ong dú dùng nhựa trộn sáp làm vách tổ, làm ống cửa. Vườn có cây tiết nhựa giúp đàn đỡ phải bay xa tìm vật liệu, nên đàn ổn định hơn ở vườn trống trải.
Đặt hộp ở đâu trong vườn cho đúng?
Dưới tán, không phải giữa nắng. Hộp ong dú phải tránh nắng trưa chiếu thẳng. Mép tán cây lớn, chỗ có nắng sớm và bóng chiều là vị trí tốt.
Gần hàng cây cần thụ phấn nhất. Vì ong bay gần, hộp đặt sát hàng cây mục tiêu sẽ có ích hơn hộp đặt ở đầu vườn cho tiện đi lại.
Tránh đường xe phun. Máy phun đi qua lối nào thì không đặt hộp dọc lối đó. Sương thuốc bay theo luồng, hộp sát lối là hộp hứng trọn.
Tránh cuối hướng gió. Nếu vườn bên hay phun, đặt hộp ở phía gió thổi từ vườn mình sang vườn họ, không đặt phía hứng gió từ bên kia qua.
Kê giá cao khỏi nước. Vườn miền Tây ngập theo con nước, vườn Đông Nam Bộ đọng nước mùa mưa. Giá phải cao hơn mức nước từng thấy, chân giá có chén nước hoặc dầu chặn kiến.
Rải hộp thành cụm nhỏ. Vài hộp một cụm, nhiều cụm trong vườn, giúp ong phủ đều hơn và lỡ một góc bị thuốc thì không mất cả trại.
Cửa tổ quay ra khoảng trống. Trước cửa cần một khoảng thoáng để ong bay lên xuống, không để lá cây hay cỏ cao che sát.
Không đặt dưới cây sắp tỉa cành. Mùa tỉa cành sau thu hoạch, cành rơi và người làm đông. Đặt hộp chỗ khác hoặc dời trước mùa tỉa.
Có lối đi bộ tới hộp. Lối nhỏ để người chăm tới kiểm mà không phải băng qua bùn hay vướng cành. Lối khó đi là lối ít ai đi.
Đánh dấu vị trí hộp cho người làm thuê. Thợ phun, thợ tỉa thuê ngoài không biết hộp ở đâu. Cột dây màu hay cắm cọc sơn giúp họ tránh.
Đừng dời hộp liên tục theo mùa hoa. Ong dú định hướng theo vị trí tổ. Dời đi dời lại làm ong thợ lạc, đàn yếu. Chọn chỗ tốt một lần rồi để yên.
Số hộp tuỳ vườn, tăng dần. Không có con số chuẩn cho mỗi công vườn. Bắt đầu ít, theo dõi sức đàn qua một mùa hoa rồi mới thêm.
Sắp lịch phun thuốc quanh mùa hoa thế nào?
Phần khó nhất của mô hình này không nằm ở ong, mà ở thói quen phun thuốc. Nhiều vườn phun theo lịch cố định, hoặc thấy sâu là phun, không nhìn xem cây đang ra hoa hay không. Với ong dú, thời điểm nguy hiểm nhất là khi hoa đang nở: ong đậu đúng chỗ thuốc bám, mang thuốc về tổ trộn vào phấn và mật, cả đàn ăn phải.
Nguyên tắc đầu tiên là dồn việc phun phòng vào trước khi cây ra hoa và sau khi hoa tàn. Giai đoạn hoa nở rộ cố gắng để trống, chỉ phun khi thật cần và chỉ phun đúng chỗ có sâu bệnh. Cách này không bắt vườn bỏ thuốc, chỉ dời thời điểm.
Nguyên tắc thứ hai là giờ phun. Ong dú bay mạnh nhất từ sáng tới trưa. Nếu bắt buộc phải phun trong mùa hoa, chọn chiều muộn khi ong đã về tổ, để thuốc có thời gian khô trước sáng hôm sau. Thời gian khô và thời gian cách ly mỗi loại một khác, nên luôn đọc nhãn thuốc, đừng ước chừng.
Nguyên tắc thứ ba là chọn nhóm thuốc. Có những nhóm thuốc trừ sâu đặc biệt độc với ong, nhãn thường ghi cảnh báo rõ. Có những nhóm thuốc sinh học hoặc chế phẩm ít hại hơn. Khi phải chọn, hỏi cán bộ khuyến nông hay người bán thuốc có hiểu biết, và đọc kỹ phần cảnh báo về ong trên nhãn.
Ngày phun thì đóng cửa tổ từ sáng sớm trước khi ong ra, hoặc che hộp bằng vải ướt thoáng. Đóng lâu quá đàn bị ngộp, nên chỉ đóng trong khoảng cần thiết rồi mở lại. Mỗi lần như vậy ghi vào sổ, năm sau sẽ thấy mình phun ít đi bao nhiêu lần.
Thoả thuận với vườn bên cạnh
Nói chuyện trước khi đặt hộp. Báo cho chủ vườn kế bên biết mình nuôi ong. Nhiều người sẵn lòng báo trước khi phun nếu được nhờ đàng hoàng.
Xin họ báo trước một ngày. Một cuộc gọi tối hôm trước là đủ để mình đóng cửa tổ sáng sớm. Không cần họ đổi lịch, chỉ cần họ báo.
Đưa số điện thoại cho thợ phun. Nhiều vườn thuê thợ phun theo đợt. Thợ có số của mình thì dễ báo hơn chủ vườn đang đi vắng.
Chia lại chút mật. Một chai mật biếu vườn bên sau mùa lấy mật là cách giữ quan hệ tốt hơn mọi lời giải thích.
Cho họ thấy lợi ích của họ. Ong dú bay qua ranh vườn, ghé cả hoa nhà họ. Vườn bên cũng được thụ phấn thêm, đây là chuyện cùng có lợi.
Không đòi họ bỏ thuốc. Đòi người khác đổi cách làm vườn là cách chắc nhất để bị từ chối. Chỉ xin báo trước và tránh phun lúc nắng sáng mùa hoa.
Lùi hộp xa ranh nếu vườn bên phun nhiều. Khoảng cách giúp giảm sương thuốc bay sang. Một hàng cây chắn gió ở ranh cũng có ích.
Ghi lại lịch phun của vườn bên. Sau một năm sẽ thấy họ phun theo mùa nào, mình chủ động được.
Rủ cả xóm cùng nuôi. Khi nhiều nhà cùng có ong, chuyện báo nhau trước khi phun thành thói quen chung, ai cũng giữ ý.
Khi ong chết hàng loạt, giữ bình tĩnh. Chụp ảnh, ghi ngày, hỏi nhẹ nhàng vườn quanh có phun gì không. Đổ lỗi ngay thường làm hỏng quan hệ mà không cứu được đàn.
Biết giới hạn của thoả thuận. Có vườn sẽ không hợp tác. Khi đó phương án thực tế là dời hộp sang góc khác hoặc giảm số hộp ở phía đó.
Những điều nên kỳ vọng và không nên kỳ vọng
Nên kỳ vọng hoa được viếng đều hơn. Đứng dưới tán lúc sáng mùa hoa sẽ thấy nhiều ong nhỏ hơn trước. Đó là dấu hiệu đầu tiên mô hình đang chạy.
Không nên kỳ vọng trái tăng gấp bội. Năng suất phụ thuộc giống, phân, nước, thời tiết. Ong chỉ là một yếu tố. Muốn biết ong giúp bao nhiêu, so hàng cây gần hộp với hàng xa hộp qua vài mùa.
Nên kỳ vọng ít mật mỗi năm. Vườn có ong dú cho mật nhà dùng là chính. Mật ong dú ít, chua nhẹ, nhiều nước và cần bảo quản kỹ.
Không nên kỳ vọng ong tự sống qua thuốc. Ong dú nhỏ, rất nhạy với thuốc trừ sâu. Không đổi lịch phun thì đừng nuôi.
Nên kỳ vọng phải học thêm. Người làm vườn giỏi chưa chắc đã đọc được đàn ong. Năm đầu là năm học, đừng đặt chỉ tiêu.
Không nên kỳ vọng ong thay người thụ phấn tay. Với cây cần thụ phấn tay như sầu riêng ở nhiều vườn, ong dú chỉ góp phần nhỏ.
Nên kỳ vọng vườn sạch thuốc hơn. Nhiều nhà vườn kể rằng từ khi có ong, họ để ý hơn mỗi lần phun và phun ít đi. Đó là cái lợi thật, khó đo mà dễ thấy.
Không nên kỳ vọng đàn nào cũng khoẻ. Trong vườn vẫn sẽ có đàn suy vì kiến, vì ruồi hay vì đặt sai chỗ. Gộp đàn yếu, giữ đàn mạnh.
Nên kỳ vọng thêm việc vào mùa hoa. Mùa hoa là mùa ong hoạt động mạnh và cũng là mùa phải canh lịch phun. Đừng dồn việc khác vào lúc đó.
Không nên kỳ vọng bán mật mùa vụ như bán trái. Mật ong dú ra ít và rải rác, không thành vụ lớn để bán buôn.
Nên kỳ vọng vườn đẹp hơn trong mắt khách. Khách tới vườn mua trái thường tò mò về hộp ong. Đó là câu chuyện để kể, không phải để quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Vườn bưởi, cam có nuôi ong dú được không?
Được, hoa có múi nhiều mật và phấn, ong dú ghé thường. Vườn có múi hay phun nhiều đợt nên càng cần sắp lịch phun và đóng cửa tổ những ngày phun.
Phun thuốc nấm có hại ong dú không?
Nhiều loại thuốc nấm ít độc với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng không phải loại nào cũng vô hại, và pha chung nhiều thuốc có thể tăng độc. Đọc nhãn từng loại và vẫn tránh phun lúc ong đang bay.
Ong dú có làm hư trái không?
Ong dú không cắn trái lành. Đôi khi thấy ong bu trái chín nứt, đó là trái đã hỏng sẵn, ong chỉ lấy nước đường.
Mùa không có hoa, ong dú trong vườn ăn gì?
Ong tìm hoa cỏ dại, hoa rau, cây bờ rào quanh vườn. Giữ bờ cỏ có hoa và trồng thêm vài loại cây ra hoa rải rác giúp đàn qua mùa giáp hạt.
Có nên thuê đàn ong dú về thụ phấn vườn không?
Ong dú khó di chuyển hơn ong mật vì đàn nhạy khi bị dời chỗ. Nuôi cố định trong vườn thường hợp hơn thuê ngắn hạn theo mùa.
