Trại ong dú gặp sáu nhóm rủi ro chính: thời tiết như bão, lũ, nắng nóng kéo dài; thuốc trừ sâu từ vườn mình hay vườn bên; kẻ thù tự nhiên như kiến, ruồi, thằn lằn; trộm và phá hoại; mật hỏng hoặc khó bán; và người chăm vắng mặt đúng lúc cần. Dự phòng tốt nhất không nằm ở một món đồ đắt tiền, mà ở ba thói quen: rải hộp ra nhiều điểm, giữ vài đàn dự phòng, và ghi sổ để biết rủi ro nào hay lặp lại.
Một trận gió lớn trái mùa đi qua, sáng hôm sau người nuôi ra vườn thấy cả dãy giá đổ rạp, hộp văng nắp, bình mật vỡ tràn. Người nuôi lâu năm nào cũng có ít nhất một buổi sáng như vậy. Khác nhau là sau buổi sáng đó, trại còn lại bao nhiêu và gượng dậy nhanh hay chậm.
Vì sao trại ong dú cần nghĩ tới rủi ro từ đầu?
Đàn ong dú gầy dựng chậm. Một đàn khoẻ là kết quả của nhiều tháng, có khi nhiều năm. Mất một đàn không chỉ mất mật, mà mất cả thời gian để có lại. Khác với cây rau gieo lại được trong vài tuần, đàn ong mất rồi thì lấp chỗ trống rất lâu.
Rủi ro ở trại ong dú thường đến dồn. Bão tới thì vừa đổ giá vừa mưa dầm, đàn đổ không kịp dựng lại thì kiến vào, ruồi vào. Thuốc phun một đợt thì đàn yếu đi, đàn yếu thì kẻ thù lấn. Một chuyện nhỏ không xử lý kéo theo chuyện lớn.
Rủi ro cũng tăng theo quy mô. Vài hộp sau nhà thì mất một hộp là chuyện buồn. Trại vài chục hộp dồn một chỗ thì một lần thuốc bay sang, một trận lũ có thể xoá gần hết. Trại càng lớn càng phải nghĩ cách không để mọi quả trứng chung một giỏ.
Nghĩ về rủi ro không phải để sợ mà để chuẩn bị. Phần lớn rủi ro ở trại ong dú đều đoán trước được: mùa bão có lịch, mùa phun thuốc có lịch, kiến có mùa. Chuẩn bị trước một tuần rẻ hơn nhiều so với cứu đàn sau một đêm.
Thời tiết: bão, lũ, nắng nóng, rét
Chằng giá trước mùa bão. Giá buộc vào cột chắc hoặc gốc cây lớn, chân giá chôn sâu. Làm từ đầu mùa, không đợi tin bão.
Hạ thấp hoặc đưa hộp vào chỗ khuất. Có tin bão thì hạ hộp xuống thấp, sát vách nhà, hoặc đưa vào chỗ có mái kín, tránh lật lên xuống.
Băng kín nắp và khe. Gió mạnh làm nắp bung. Băng keo hay dây buộc giữ nắp chặt.
Kê giá cao hơn mức nước từng thấy. Vùng hay ngập thì biết mức nước năm lũ lớn và kê cao hơn.
Có phương án di dời khi lũ. Biết trước sẽ chuyển hộp lên đâu, ai phụ khuân.
Che nắng thêm mùa nóng. Đợt nắng gắt kéo dài thì thêm tấm che, phủ ướt mái che vào trưa nếu cần.
Giữ nước gần hộp mùa khô. Ong cần nước để làm mát tổ.
Che gió lạnh mùa rét. Vùng có rét đậm thì quấn thêm vật liệu cách nhiệt ngoài hộp, chừa cửa tổ.
Không mở hộp trong thời tiết xấu. Mở hộp lúc mưa, rét hay gió lớn làm đàn mất nhiệt, mất ẩm.
Kiểm ngay sau khi trời yên. Sau bão, sau lũ đi kiểm từng hộp, dựng lại hộp đổ, đậy kín khe hở, xem có dột không.
Ghi lại thiệt hại từng lần. Biết hộp nào, chỗ nào hay bị để năm sau dời đi.
Thuốc trừ sâu và kẻ thù tự nhiên
Biết lịch phun quanh trại. Vườn mình, vườn bên, ruộng gần đó phun vào mùa nào.
Xin báo trước khi phun. Một cuộc gọi tối hôm trước để đóng cửa tổ sáng sớm.
Đọc nhãn khi tự phun. Chọn nhóm thuốc ít độc với ong khi có thể, phun chiều muộn, tôn trọng thời gian cách ly.
Nhận ra ong ngộ độc. Ong chết nhiều trước cửa tổ, ong bò lết, run rẩy. Ghi ngày, chụp ảnh, hỏi quanh xem ai phun.
Chặn kiến ở chân giá. Chén nước, dầu, mỡ ở chân giá, kiểm thường xuyên, không để cỏ hay cành làm cầu.
Giữ hộp kín khe. Ruồi nhỏ tìm khe hở để đẻ trứng vào bình phấn. Kín khe là phòng ruồi tốt nhất.
Lấy mật gọn gàng. Mật rơi, bình vỡ để lại là mời ruồi và kiến tới.
Đuổi thằn lằn, cóc. Chúng rình ở cửa tổ bắt ong. Giá cao, dọn chỗ ẩn náu quanh giá.
Để ý nhện giăng tơ trước cửa. Tơ nhện ở luồng bay bắt ong mỗi ngày. Dọn khi thấy.
Đàn khoẻ tự vệ tốt hơn. Phần lớn kẻ thù chỉ thắng được đàn yếu. Giữ đàn khoẻ là phòng thủ chính.
Cách ly đàn mới mang về. Đàn từ nơi khác có thể mang theo ruồi, mọt. Đặt riêng theo dõi một thời gian.
Trộm, phá và chuyện người
Hộp ong dú nhỏ, nhẹ, dễ mang đi. Ở nơi mật ong dú được trả giá cao, chuyện mất trộm hộp không hiếm. Trại ở xa nhà, ven rừng, ven đồng dễ bị hơn trại sau nhà.
Cách phòng đơn giản là đặt hộp nơi có người qua lại nhìn thấy, gần nhà, gần chòi có người ở. Đánh số hộp bằng sơn, khắc dấu riêng của trại lên gỗ, để khi có chuyện còn nhận ra. Chụp ảnh từng hộp và ghi vào sổ. Xích hay khoá hộp vào giá ở nơi vắng.
Phá hoại không cố ý cũng là rủi ro. Trẻ con chơi đá banh trúng giá. Người làm thuê phát cỏ bằng máy cắt sát chân giá. Chó, mèo, gà nhảy lên hộp. Thợ tỉa cành làm rơi cành lên hộp. Những chuyện này phòng được bằng rào thấp, đánh dấu khu hộp và dặn người làm.
Có một rủi ro về người ít ai nghĩ tới: người chăm chính bị ốm, đi xa hay không thể làm nữa. Trại chỉ một người biết việc thì người đó vắng là trại bỏ không. Dạy ít nhất một người khác cách nhìn cửa tổ, cách chặn kiến, cách xử lý khi hộp đổ. Không cần họ giỏi, chỉ cần họ biết gọi ai khi có chuyện.
Cuối cùng là quan hệ với xung quanh. Hàng xóm không vui có thể phun thuốc mà không báo, hay phàn nàn với chính quyền. Một chai mật, một lời thăm hỏi, một lần mời qua xem ong giúp trại an toàn hơn mọi hàng rào.
Rủi ro về mật và tiền
Mật lên men. Mật ong dú nhiều nước, có men tự nhiên. Bảo quản không đúng thì phồng nắp, chua gắt, có bọt.
Bảo quản đúng từ đầu. Dụng cụ sạch, chai sạch khô, để nơi mát hoặc ngăn mát. Hỏi kỹ cách ổn định mật nếu định để lâu.
Đừng lấy mật non. Mật trong bình chưa được ong đóng nắp thường loãng hơn, dễ hỏng hơn.
Ghi mẻ mật trên chai. Có vấn đề còn biết mẻ nào, hộp nào.
Không hứa quá với khách. Không hứa mật chữa bệnh, không hứa giao số lượng lớn khi chưa chắc có.
Đầu ra không đều. Mật ra theo mùa, khách mua theo nhu cầu. Đừng sản xuất vượt khả năng bán.
Không dồn hết vốn vào trại. Giữ dự phòng cho sinh hoạt và cho những năm mất mùa.
Đàn dự phòng là tài sản. Giữ vài đàn khoẻ ở điểm khác để tách bù khi mất đàn.
Rải hộp nhiều điểm. Một trận lũ, một đợt thuốc không xoá được tất cả.
Ghi thu chi đều. Biết năm nào lỗ, vì sao lỗ, để điều chỉnh.
Tìm hiểu quy định khi bán. Bán mật không đúng quy định là một rủi ro có thể tránh. Hỏi cán bộ xã, cơ quan y tế.
Lập một kế hoạch ứng phó đơn giản
Kế hoạch ứng phó không cần dài. Một tờ giấy dán ở chỗ để dụng cụ là đủ. Trên đó ghi: khi có tin bão thì làm gì, theo thứ tự nào, ai làm. Khi vườn bên báo phun thì làm gì. Khi thấy ong chết nhiều trước cửa thì làm gì. Khi hộp bị đổ thì làm gì. Khi người chăm chính vắng thì ai thay, số điện thoại là gì.
Kèm theo là một thùng đồ ứng phó để sẵn: dây chằng, băng keo, vài hộp trống sạch, tấm che, đèn pin, dao, bàn chải mềm, găng tay. Lúc trời sắp bão hay hộp vừa đổ, không ai muốn đi tìm băng keo.
Mỗi năm xem lại kế hoạch một lần, tốt nhất trước mùa bão hoặc trước mùa phun thuốc nhiều nhất của vùng. Dựa vào sổ ghi chép: năm rồi mất đàn vì đâu, chuyện gì xảy ra nhiều nhất. Sửa kế hoạch theo đó.
Nhiều người nuôi lâu năm nói rằng kế hoạch ứng phó không làm trại hết rủi ro, nhưng làm cho buổi sáng sau cơn bão bớt rối. Khi biết phải làm gì, người ta làm nhanh hơn và cứu được nhiều đàn hơn. Đó là toàn bộ giá trị của việc chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Có bảo hiểm cho trại ong dú không?
Tuỳ địa phương và từng thời điểm có thể có các chương trình bảo hiểm nông nghiệp, nhưng không phải nơi nào cũng có cho nghề ong dú. Hỏi cán bộ xã hoặc các công ty bảo hiểm về trường hợp cụ thể.
Đàn ong dú bị ngộ độc thuốc có cứu được không?
Nếu đàn chỉ mất một phần ong thợ và còn ong chúa, đàn có thể hồi lại khi được để yên ở chỗ sạch thuốc. Nếu phấn và mật trong tổ đã nhiễm thuốc, đàn thường suy kéo dài. Báo người phun để tránh lần sau.
Sau bão nên làm gì trước tiên với trại ong dú?
Dựng lại hộp đổ và đậy kín khe hở trước, vì đàn hở là đàn dễ bị kiến, ruồi tấn công. Sau đó mới kiểm sức đàn, dọn mật rơi và sửa giá.
Làm sao biết đàn ong dú bị mất trộm hay bỏ tổ?
Hộp mất hẳn hoặc dấu vết bị cạy là mất trộm. Hộp còn nhưng rỗng, không còn ong, bình mật bị ăn sạch thường là đàn bỏ tổ hoặc bị cướp. Ghi lại để tìm nguyên nhân.
Trại nhỏ vài hộp có cần kế hoạch ứng phó không?
Không cần giấy tờ nhiều, nhưng nên biết trước khi có bão, có phun thuốc thì làm gì. Vài dòng ghi chú và vài món đồ sẵn có là đủ.
