Câu bà con hỏi nhiều nhất là: "Giờ muốn nuôi ong dú thì mua hộp về trước hay đi học trước?" Câu trả lời gọn là: học trước, nhưng không phải học cho thuộc lòng. Bắt đầu bằng việc hiểu một đàn ong dú sống ra sao, rồi ngồi nhìn một đàn thật vài buổi, sau đó mới đem một hai hộp về vườn nhà.
Lý do rất thực tế. Ong dú là ong không ngòi, sống theo nhịp riêng, khác hẳn ong mật mà nhiều người đã quen mặt. Người mới mua năm bảy đàn về ngay thường mất đàn ở tháng thứ hai, thứ ba mà không biết vì sao: hộp đặt nắng gắt, kiến bò vào, hay chính tay mình mở hộp quá nhiều. Bài này đi theo thứ tự mà người nuôi lâu năm hay khuyên: cái gì học trước, cái gì để sau, và cái gì chưa cần lo.
Vì sao không nên mua đàn trước khi hiểu đàn?
Một đàn ong dú không phải con gà con vịt, thấy đói thì kêu. Nó im lặng. Khi đàn yếu đi, dấu hiệu rất nhỏ: ong ra vào thưa hơn mọi khi, ống cửa tổ không được đắp thêm, mùi trong hộp hơi khác. Người chưa học thì nhìn không ra, tới lúc thấy rõ thì thường đã muộn.
Thêm nữa, ong dú phản ứng chậm. Mình đặt hộp sai chỗ hôm nay, có khi ba bốn tuần sau đàn mới suy. Lúc đó người mới hay đổ cho giống xấu hoặc người bán lừa, trong khi nguyên nhân nằm ở chỗ đặt hộp. Không hiểu cơ chế thì không rút được bài học, mua đàn khác về lại mất y như cũ.
Hiểu đàn ở đây không có nghĩa là thuộc tên khoa học. Chỉ cần nắm vài điều nền: trong hộp có một ong chúa đẻ trứng, rất nhiều ong thợ làm mọi việc, mật và phấn được cất trong những bình sáp tròn chứ không trong bánh tổ lục giác như ong mật, và ong chúa không bỏ tổ bay đi theo đàn như ong mật. Nắm mấy điều này, mình sẽ biết vì sao người ta dặn đừng lật đĩa ấp, đừng làm vỡ bình mật.
Cái được lớn nhất của việc học trước là mình biết cái gì không cần làm. Rất nhiều đàn chết vì được chăm quá tay: mở hộp mỗi ngày, cho ăn nước đường liên tục, dời hộp qua lại. Một đàn ong dú khoẻ phần lớn thời gian chỉ cần được để yên ở một chỗ đặt đúng.
Thứ tự học nuôi ong dú: năm chặng cho người mới
Chặng một: hiểu con ong. Đọc và nghe về vòng đời, việc của ong chúa, ong thợ, ong đực, bên trong tổ có gì. Chặng này làm ở nhà được, mất chừng vài tuần đọc thong thả.
Chặng hai: nhìn đàn thật từ bên ngoài. Ngồi trước một hộp ong đang sống, nhìn cửa tổ vào giờ khác nhau trong ngày. Học phân biệt ong đi làm về có mang phấn, mang nhựa hay không.
Chặng ba: nhìn bên trong cùng người có kinh nghiệm. Lần mở hộp đầu tiên nên có người đứng bên chỉ cho từng phần: lớp vỏ bọc, đĩa ấp, bình phấn, bình mật. Tự mở một mình lần đầu dễ làm vỡ bình mà không biết.
Chặng bốn: nuôi thử một hai đàn. Đem về một hai hộp, theo dõi ít nhất vài tháng qua một lần đổi mùa. Số đàn nhỏ giúp mình nhìn kỹ từng đàn thay vì chạy theo số lượng.
Chặng năm, để sau cùng: tách đàn và thu mật. Hai việc này đụng sâu vào tổ, làm sai là đàn suy. Chỉ nên tập khi đàn của mình đã khoẻ ổn định và mình đã đọc được đàn.
Mỗi chặng có một câu hỏi để tự kiểm. Ví dụ xong chặng hai, mình phải trả lời được: đàn này hôm nay làm việc nhiều hay ít so với hôm qua, và vì sao mình nghĩ vậy.
Không nhảy cóc vì sốt ruột. Người mới hay muốn tách đàn ngay để nhân lên. Đàn mới mua về còn đang làm quen chỗ mới, tách lúc này là chia một đàn đang yếu thành hai đàn yếu hơn.
Học song song chuyện cây quanh nhà. Trong lúc học về ong, đi một vòng vườn ghi lại cây nào ra hoa tháng nào. Ong dú bay không xa như ong mật, nguồn hoa gần hộp quyết định rất nhiều.
Học luôn chuyện thuốc bảo vệ thực vật của hàng xóm. Hỏi thăm ruộng vườn chung quanh hay phun gì, phun lúc nào. Một lần phun đúng giờ ong đi làm có thể làm hao cả đàn.
Ghi chép từ ngày đầu. Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày, giờ, thời tiết, điều mình thấy ở cửa tổ. Ba tháng sau đọc lại, mình sẽ thấy rõ đàn đổi theo mùa ra sao.
Chấp nhận học chậm. Một năm đầu chủ yếu là học đọc đàn. Người nuôi lâu năm vẫn nói họ học thêm điều mới mỗi mùa.
Một tháng đầu nên dành cho việc nhìn
Nếu chỉ được khuyên một điều, người nuôi lâu năm sẽ nói: tháng đầu, nhìn nhiều hơn làm. Mỗi sáng, mỗi chiều ra ngồi trước hộp chừng năm phút. Không cần đồ nghề gì, chỉ cần đôi mắt và cuốn sổ.
Buổi sáng nắng lên, ong bắt đầu bay ra. Giữa trưa nắng gắt, nhịp có thể chậm lại. Chiều mát, ong về nhiều, có con mang phấn vàng ở chân sau. Sau mưa, ong ra dò đường trước rồi mới đi làm đều. Thấy được nhịp ngày của một đàn khoẻ là có cái thước để so khi đàn bất thường.
Nhìn cũng để làm quen với ong. Ong dú không có ngòi, nhưng khi bị quấy nó bò lên tóc, chui vào tai, cắn nhẹ. Ai lần đầu bị ong bám tóc cũng giật mình, quơ tay loạn xạ, và chính cái quơ tay đó làm ong kéo ra đông hơn. Ngồi gần hộp nhiều lần, mình quen dần, tay chân bình tĩnh hơn, tới lúc mở hộp thật sẽ đỡ run.
Cuối tháng, đọc lại sổ. Nếu mình mô tả được đàn của mình làm việc mạnh nhất vào giờ nào, ong mang về những màu phấn gì, và hôm nào khác thường, thì mình đã qua bước khó nhất của người mới: biết nhìn.
Những thứ người mới chưa cần lo
Chưa cần hộp nhiều tầng. Hộp nhiều tầng giúp thu mật gọn hơn, nhưng với một hai đàn đầu, một hộp đơn đặt đúng chỗ là đủ để học.
Chưa cần cảm biến nhiệt ẩm. Thiết bị đo chỉ có ích khi mình đã biết đọc đàn bằng mắt. Có số mà không hiểu đàn thì số cũng không nói được gì.
Chưa cần tính sản lượng mật. Một đàn ong dú cho ít mật hơn hẳn ong mật, và năm đầu đàn còn đang dựng tổ. Đặt mục tiêu mật ngay từ đầu dễ khiến mình thu quá tay.
Chưa cần phân biệt tới từng loài. Biết đàn mình thuộc nhóm nào là đủ. Xác định loài cụ thể khó, cần người có chuyên môn và kính soi.
Chưa cần nhân đàn. Giữ cho một hai đàn sống khoẻ qua một năm có giá trị học hơn nhiều so với có mười đàn mà phân nửa suy.
Chưa cần cho ăn bổ sung. Phần lớn vườn quê Việt Nam có đủ hoa quanh năm cho vài đàn. Cho ăn sai cách còn kéo kiến và ruồi tới.
Chưa cần mua đồ nghề đắt tiền. Một con dao mỏng để cạy nắp, một đèn pin nhỏ, băng keo dán khe và cuốn sổ là đủ cho năm đầu.
Chưa cần đọc nghiên cứu khoa học. Hiểu cơ chế ở mức người nuôi là đủ. Đọc tài liệu chuyên sâu khi mình đã có câu hỏi cụ thể sẽ thấm hơn.
Chưa cần chạy theo video mẹo. Nhiều mẹo trên mạng làm cho ong mật, đem áp cho ong dú là sai. Nắm nền trước rồi mới biết mẹo nào dùng được.
Chưa cần lo bán mật. Chuyện đầu ra để khi mình đã thu được mật sạch đều tay. Lo bán sớm dễ khiến mình thu khi đàn chưa đủ sức.
Chưa cần so với nhà khác. Mỗi vườn một nguồn hoa, một khí hậu nhỏ. Đàn nhà mình chậm hơn nhà hàng xóm chưa chắc là mình nuôi sai.
Học ở đâu: sách, nhóm, trại và buổi thực hành
Tài liệu đọc là nền. Sách và bài viết giúp mình có khung hiểu biết. Ưu tiên nguồn giải thích vì sao, không chỉ bảo làm gì.
Video giúp thấy hình, nhưng thiếu mùi và nhịp. Video cho thấy bên trong hộp trông ra sao, nhưng không cho mình cảm được mùi, độ dính của nhựa, phản ứng của ong khi tay mình tới gần.
Nhóm người nuôi gần nhà rất quý. Người cùng vùng có cùng mùa hoa, cùng kiểu thời tiết. Kinh nghiệm của họ sát với vườn mình hơn bất kỳ video nào.
Đứng cạnh người nuôi lâu năm một buổi. Nhìn họ mở hộp, nghe họ nói đang thấy gì, mình học được cách nhìn mà sách khó tả.
Buổi học thực hành tại trại. Ở trại có nhiều đàn ở các trạng thái khác nhau, mình được so đàn mạnh, đàn yếu ngay tại chỗ. Ví dụ khoá thực hành tại Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh mở vào thứ Bảy tuần cuối mỗi tháng, hợp cho người muốn nhìn tận mắt trước khi mua đàn.
Đi học trước khi mua đàn thì lợi nhất. Học xong, mình biết hỏi người bán đúng câu, biết nhìn một đàn khoẻ trước khi nhận về.
Đi học lại sau vài tháng nuôi cũng rất đáng. Lúc đó mình đã có câu hỏi thật từ vườn nhà, buổi học sẽ trả lời đúng chỗ mình vướng.
Ghi lại câu hỏi trước mỗi buổi học. Đến buổi học với ba bốn câu hỏi cụ thể sẽ hiệu quả hơn nhiều so với đi nghe chung chung.
Hỏi người dạy về vùng của mình. Kinh nghiệm ở Tây Ninh có thể khác ở miền Trung hay Tây Nguyên. Người dạy giỏi sẽ nói rõ chỗ nào áp dụng được cho vùng mình, chỗ nào cần chỉnh.
Không có nguồn nào đủ một mình. Đọc cho hiểu, nhìn cho quen, làm cho thạo. Ba thứ đó bổ cho nhau.
Đàn ong của mình là người thầy cuối cùng. Mọi lời khuyên đều phải được thử lại trên chính đàn nhà mình, ghi lại xem nó phản ứng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi, không rành chữ có học nuôi ong dú được không?
Được. Nuôi ong dú dựa nhiều vào quan sát hơn là đọc sách. Người lớn tuổi thường kiên nhẫn ngồi nhìn, đó lại là lợi thế; phần đọc có thể nhờ con cháu đọc giúp hoặc nghe người hướng dẫn giảng.
Nên nuôi mấy đàn khi mới bắt đầu?
Một đến hai đàn là vừa. Hai đàn thì mình có cái để so sánh: đàn nào mạnh hơn, vì sao. Nhiều hơn thì người mới thường không đủ thời gian nhìn kỹ từng đàn.
Học nuôi ong dú mất bao lâu thì tự nuôi được?
Phần hiểu nền chỉ mất vài tuần. Để tự tin mở hộp và đọc đàn thì thường cần nuôi qua ít nhất một lần đổi mùa. Nhân đàn và thu mật đều tay thì tuỳ người, thường cần thêm thời gian.
Biết nuôi ong mật rồi học ong dú có nhanh hơn không?
Nhanh hơn ở chuyện quen với côn trùng và đồ nghề, nhưng phải gạt bỏ nhiều thói quen. Ong dú không có bánh tổ để rút ra xem, không có ong chúa bay theo đàn chia, và mật cất trong bình sáp nên cách thu hoàn toàn khác.
Có cần học xong rồi mới mua đàn không?
Không cần học xong hết, nhưng nên hiểu nền và nhìn qua một đàn thật trước. Ít nhất mình phải biết chọn chỗ đặt hộp và nhận ra một đàn khoẻ khi đi mua.
Ở vùng không có ai nuôi ong dú thì học thế nào?
Bắt đầu bằng tài liệu và nhóm người nuôi trên mạng, sau đó cố gắng đi một chuyến tới trại có nhiều đàn để thấy tận mắt. Một buổi đứng cạnh đàn thật bù được rất nhiều thứ mà đọc không tới.
