Đi học việc ở trại ong dú, mình học được những thứ mà một khoá ngắn không đủ thời gian dạy: chăm nhiều đàn mỗi ngày, nhận ra một đàn khác thường giữa hàng chục hộp, tách đàn và thu mật nhiều lần dưới mắt người có kinh nghiệm, làm hộp, giữ vệ sinh và ghi chép trại. Đổi lại, phải chịu làm việc tay chân và theo nhịp của trại.
Bà con hay hỏi: "Đi học việc ở trại thì có được đụng vào ong không, hay chỉ đứng coi với quét dọn?" Câu trả lời thật là: lúc đầu chủ yếu là quét dọn và đứng coi, và chính giai đoạn đó dạy nhiều nhất. Phần dưới đây nói rõ học việc khác khoá ngắn ở đâu, ngày thường làm gì, kỹ năng lên dần thế nào, và nên hỏi gì trước khi xin vào.
Học việc khác khoá học ngắn ở chỗ nào?
Khoá học ngắn giống như được dẫn đi xem một cánh đồng vào đúng một ngày. Mình thấy được hình dáng, nghe được giải thích, có khi được thử tay. Nhưng ong thì thay đổi theo tuần, theo mùa. Học việc là ở lại cánh đồng đó đủ lâu để thấy nó đổi.
Ở trại có nhiều đàn, mình sẽ gặp trong vài tuần những tình huống mà ở nhà phải chờ cả năm: đàn mạnh, đàn yếu, đàn mất chúa, đàn bị kiến, đàn có ruồi nhỏ, đàn vừa tách. Mỗi lần gặp, có người chỉ cho mình đang thấy gì và làm gì. Đó là chỗ tay nghề lớn lên nhanh nhất.
Học việc cũng dạy nhịp làm việc. Một trại có hàng chục, hàng trăm hộp không thể mở từng hộp mỗi tuần. Người làm trại có cách đi một vòng nhìn cửa tổ, đánh dấu hộp cần xem kỹ, lên lịch việc theo mùa. Cách tổ chức đó rất khó học qua sách.
Nhưng học việc cũng đòi hỏi nhiều hơn. Thời gian dài hơn, công việc lặp lại, có ngày chỉ toàn dọn cỏ, sửa giá, thay nước chống kiến. Ai chỉ muốn học nhanh cách tách đàn, cách thu mật thì sẽ thấy sốt ruột. Nên hỏi kỹ mục đích của mình trước khi xin.
Việc tay chân hằng ngày ở trại
Đi vòng kiểm cửa tổ buổi sáng. Nhìn từng hộp, đánh dấu hộp ong ra ít, có xác ong, có kiến hay ruồi lạ.
Thay nước chén chống kiến. Việc nhỏ mà quyết định, chén cạn một ngày là kiến có thể lên.
Dọn cỏ, cắt cành quanh giá. Không để cành cây, dây leo bắc cầu cho kiến sang hộp.
Sửa giá, thay chân giá mục. Giá đổ là mất cả hàng hộp.
Kiểm mái che sau mưa. Dựng lại tấm che lệch, tháo nước đọng.
Lau dọn, sắp xếp dụng cụ. Dao, đèn, băng keo, lọ đựng mật phải sạch và ở đúng chỗ.
Ghi sổ trại. Hộp nào có chuyện gì, làm gì, ngày nào. Đây là bộ nhớ của cả trại.
Phụ làm hộp mới. Cắt ván, đóng hộp, kiểm khe hở. Hộp chuẩn giúp cả trại dễ quản lý.
Chuẩn bị chỗ cho đàn mới tách. Dựng giá, chuẩn bị hộp sạch, chống kiến từ trước.
Phụ đón khách hoặc lớp học nếu trại có. Sắp ghế, dẫn đường, nhắc khách đứng lệch khỏi cửa tổ.
Dọn hộp chết. Mở ra xem lý do, ghi lại, vệ sinh hộp trước khi dùng lại.
Kỹ năng lên dần theo thời gian
Giai đoạn đầu: nhìn và ghi. Đứng cạnh người hướng dẫn khi họ mở hộp, nghe họ nói đang thấy gì, ghi lại.
Đọc đàn từ bên ngoài. Tập tự đánh giá một hàng hộp rồi so với nhận xét của người hướng dẫn.
Tự mở hộp dưới mắt người hướng dẫn. Bắt đầu từ hộp khoẻ, đàn hiền, làm chậm.
Phân biệt đàn mạnh, yếu, có chuyện. Sau nhiều lần mở, mắt sẽ quen với khu ấp, bình mật, bình phấn bình thường.
Xử lý sự cố nhỏ. Bình mật vỡ, kiến xâm nhập, khe hở, ruồi nhỏ lượn quanh.
Phụ tách đàn. Chuẩn bị hộp, chuyển phần tổ, đóng kín, theo dõi đàn mới.
Tự tách dưới giám sát. Khi đã phụ nhiều lần, được giao một đàn để tự làm.
Phụ thu mật. Giữ dụng cụ sạch, lấy mật không làm ướt tổ, chừa đủ cho đàn.
Học bảo quản mật. Đựng, đậy kín, để chỗ mát, ghi ngày, theo dõi lên men.
Học lập lịch theo mùa. Biết tháng nào nên tách, tháng nào nên để yên, tháng nào cần che chắn.
Học dạy lại người mới. Khi đã vững, giải thích lại cho người vào sau là bước cuối của học việc.
Thái độ của người học việc: nhìn trước, hỏi sau, làm khi được giao
Ở trại ong, cái quý nhất mình mang tới không phải sức khoẻ hay sự nhanh nhẹn, mà là sự chịu khó nhìn. Người hướng dẫn mở hộp, mình đứng lệch, im lặng, nhìn tay họ làm gì, mắt họ dừng ở đâu. Hỏi khi nắp đã đóng lại.
Đừng tự ý mở hộp hay làm việc chưa được giao, dù thấy mình đã biết. Đàn ở trại là công sức nhiều năm của người ta. Một lần làm vỡ bình mật, một khe hở quên dán có thể làm suy một đàn. Được giao việc gì thì làm kỹ việc đó, xong báo lại.
Tôn trọng nhịp của trại. Có trại làm sớm từ tinh mơ, có trại tránh mở hộp vào những giờ nhất định. Mỗi người nuôi có cách riêng đã thử qua nhiều năm. Nếu thấy cách khác với những gì mình đọc, hỏi "vì sao ở đây làm vậy" thay vì nói "em đọc thấy phải làm khác".
Ghi chép của riêng mình rất quan trọng. Cuối ngày, viết lại những gì đã thấy, đã làm, đã hỏi. Sau vài tháng, cuốn sổ đó sẽ là giáo trình riêng, khớp với thực tế hơn bất cứ tài liệu nào.
Nếu chưa chắc mình có hợp với việc ở trại hay không, có thể bắt đầu bằng một buổi học ngắn. Ví dụ tham gia khoá thực hành vào thứ Bảy tuần cuối tháng tại Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh để xem công việc ở trại ra sao, rồi mới tính chuyện học việc dài hơn.
Nên hỏi gì trước khi xin học việc?
Thời gian học việc bao lâu. Vài tuần, vài tháng hay theo mùa. Học qua ít nhất một lần đổi mùa thì thấy được nhiều hơn.
Mỗi tuần mấy ngày, giờ giấc thế nào. Để sắp xếp công việc và đi lại.
Ăn ở ra sao nếu ở xa. Có chỗ ở gần trại không, tự lo hay trại hỗ trợ.
Việc cụ thể mình sẽ làm. Hỏi thẳng để khỏi kỳ vọng sai, ví dụ phần lớn thời gian đầu là việc chăm sóc chung.
Khi nào được tự tay mở hộp, tách đàn. Người hướng dẫn thường có lộ trình riêng, biết trước để kiên nhẫn.
Điều kiện về sức khoẻ. Làm ngoài trời nắng nóng, có ai dị ứng côn trùng cần báo trước.
Quy định về chụp ảnh, quay video. Có trại không muốn công khai hình ảnh, phải tôn trọng.
Quy định về chia sẻ kinh nghiệm ra ngoài. Hỏi xem có điều gì trại muốn giữ riêng không.
Các khoản chi phí hay hỗ trợ, nếu có. Hỏi rõ từ đầu để không hiểu lầm, mỗi trại mỗi cách.
Sau khi học xong có thể quay lại hỏi không. Có một nơi để hỏi lại khi về nuôi riêng là rất quý.
Mình mong học được gì. Nói rõ với người hướng dẫn để họ biết nên chỉ mình phần nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng nuôi ong có xin học việc ở trại được không?
Tuỳ trại, nhưng nhiều nơi muốn người học việc đã hiểu nền cơ bản. Đọc trước, đi một buổi học thực hành ngắn rồi xin học việc sẽ dễ được nhận và học nhanh hơn.
Học việc bao lâu thì tự ra nuôi được?
Không có con số chung. Theo được ít nhất một vòng đổi mùa, đã tự mở hộp, tự tách vài đàn dưới giám sát và đọc được đàn từ bên ngoài thì thường đủ để bắt đầu nuôi riêng ở quy mô nhỏ.
Học việc ở trại có được trả công không?
Mỗi trại một cách. Có nơi coi là học nghề, có nơi trả công cho việc phụ, có nơi có chi phí. Hãy hỏi thẳng và thống nhất trước khi bắt đầu.
Phụ nữ, người lớn tuổi có học việc ở trại ong dú được không?
Được. Ong dú không chích, việc ở trại phần lớn không quá nặng. Chỉ cần sức khoẻ để làm việc ngoài trời và sự kiên nhẫn.
Học việc ở trại xa nhà có áp dụng được cho vùng mình không?
Phần lớn kỹ năng như đọc đàn, mở hộp, tách đàn, giữ vệ sinh dùng được ở mọi nơi. Phần lịch mùa, chỗ đặt hộp thì phải điều chỉnh theo khí hậu và cây hoa vùng mình.
Học việc xong có nên mở trại riêng ngay không?
Nên bắt đầu nhỏ, vài đàn ở nhà, theo dõi một năm rồi mới tăng dần. Nuôi ở trại người khác có người đỡ, nuôi riêng thì mình tự quyết mọi thứ, cần thời gian làm quen.
