Lần đầu mở hộp ong dú, hãy chọn một buổi sáng nắng ráo, cạy nắp thật chậm, nhìn theo thứ tự bình mật, bình phấn rồi khu ấp từ xa, không chạm vào đĩa ấp, và đóng lại trong vòng vài phút. Lần mở đầu chỉ để nhìn và làm quen, không phải để làm gì với đàn.
Ai cũng nhớ cảm giác lần đầu: tay hơi run, con dao mỏng lách vào khe nắp, nghe tiếng lớp nhựa ong bóc ra rất khẽ. Mùi chua thơm bốc lên. Vài con ong gác bò lên mép hộp nhìn ra. Khoảnh khắc đó dễ khiến người ta muốn nhìn lâu, muốn chạm vào. Bài này giúp lần mở đầu diễn ra gọn, an toàn cho đàn và có ích cho mình.
Trước khi mở: chọn giờ, chuẩn bị đồ
Chọn ngày nắng ráo, không gió lớn. Khi trời đẹp, phần lớn ong đi làm, trong hộp vắng hơn, đàn cũng dễ chịu hơn.
Chọn giờ giữa buổi sáng. Khoảng tám tới mười giờ, nắng đã lên nhưng chưa gắt. Tránh lúc sáng sớm còn lạnh và giữa trưa nóng.
Không mở khi trời sắp mưa hay vừa mưa xong. Hơi ẩm và nước dễ lọt vào hộp, ong cũng đang tụ đông trong tổ.
Ngồi nhìn cửa tổ vài phút trước. Để biết hôm nay đàn làm việc bình thường không. Đàn đang có chuyện lạ thì để hôm khác.
Chuẩn bị dao mỏng hoặc thanh cạy dẹt. Dùng để lách vào khe nắp, cắt lớp nhựa ong dính. Lưỡi mỏng giúp cạy từ từ mà không bật mạnh.
Một đèn pin nhỏ. Trong hộp khá tối. Rọi nghiêng từ một bên, đừng chiếu thẳng lâu vào khu ấp.
Băng keo giấy hoặc băng dính vải. Để dán lại khe nắp sau khi đóng, chặn ruồi và kiến cho tới khi ong trét lại.
Một khăn ẩm và chậu nước nhỏ. Lau tay khi dính nhựa, lau dao. Tay dính mật mà đi quanh hộp sẽ kéo kiến.
Cuốn sổ và điện thoại để chụp. Chụp nhanh vài tấm, ghi lại ngay sau khi đóng.
Mặc áo dài tay, buộc tóc gọn. Ong gác có thể bò lên tay, tóc. Không cần đồ bảo hộ ong mật.
Xác định trước mình muốn nhìn gì. Viết ra hai ba điều cần xem, ví dụ bình mật đầy không, có ô ấp mới không. Có mục đích thì mở nhanh, đóng nhanh.
Chuyện gì xảy ra khi nắp mở ra?
Khi lưỡi dao lách vào, hãy cắt dọc theo khe nắp từng chút một, đi hết một vòng rồi mới nhấc. Lớp nhựa ong có thể bám rất chắc. Nếu nhấc mạnh một bên, nắp bật lên và kéo theo những bình mật bám dưới nắp, vỡ ngay. Nhấc thật chậm, nếu thấy có gì dính theo thì dừng lại, dùng dao tách nhẹ ra.
Khi nắp vừa hé, ong gác sẽ bò ra mép hộp, có con bay lên quanh tay. Đó là phản ứng bình thường. Đừng giật tay, đừng thổi vào hộp. Giữ yên vài giây, ong sẽ bớt đi. Nếu có con bám tóc, cứ để đó, xong việc rồi gỡ.
Mùi trong hộp là thông tin đầu tiên. Một hộp khoẻ có mùi chua nhẹ, thơm, pha mùi nhựa cây. Nếu mùi chua gắt, hôi, có mùi mốc, hãy ghi lại, nhìn kỹ góc hộp và bình phấn, có thể có ấu trùng ruồi hoặc nấm.
Rồi mới tới mắt. Lúc này nhiều người mới hay muốn nhìn mọi thứ một lượt. Hãy chậm lại, nhìn theo thứ tự đã định. Lần đầu, chỉ cần nhận ra được đâu là bình mật, đâu là bình phấn, đâu là khu ấp được bao trong lớp bọc là đã đủ.
Trong lúc mở: nhìn gì, theo thứ tự nào
Bình mật trước. Thường là những bình tròn căng, ở phía ngoài hoặc phía trên. Đầy và kín là dấu hiệu đàn đủ ăn.
Bình phấn sau. Hay nằm gần khu ấp hơn, bên trong là phấn sệt màu vàng hoặc nâu. Nếu thấy phấn khô, mốc hay có con gì ngọ nguậy, ghi lại.
Khu ấp nhìn từ xa. Thường được bọc bởi lớp vỏ mỏng nhiều lớp. Không cần bóc ra để nhìn, chỉ xem lớp bọc có nguyên không, khu ấp có to ra so với lần trước không.
Không chạm vào đĩa ấp. Ô ấp đóng kín đang nuôi con, làm vỡ là mất cả lứa ong và làm đàn rối.
Không tìm ong chúa bằng mọi giá. Ong chúa thường nằm sâu trong khu ấp. Lần đầu không thấy là chuyện bình thường. Ô ấp mới đều đặn là dấu hiệu ong chúa còn đẻ.
Nhìn các góc hộp. Xem có kiến, ấu trùng lạ, mạng nhện, nấm mốc, nước đọng hay không.
Nhìn đống rác của đàn. Ong gom xác ong và sáp cũ vào một góc. Có rác là bình thường, nhưng rác ướt, hôi là dấu hiệu không tốt.
Nhìn chỗ còn trống trong hộp. Tổ chiếm bao nhiêu phần hộp. Đây là thông tin quan trọng để sau này quyết định nâng tầng hay tách đàn.
Chụp nhanh hai ba tấm. Chụp thẳng từ trên xuống, đủ sáng, không flash rọi sát.
Giữ toàn bộ thời gian mở ngắn. Lần đầu nên trong vài phút. Mở càng lâu, đàn càng mất nhiệt, mất ong gác.
Nhìn xong là đóng, không làm thêm. Lần đầu không thu mật, không dời bình, không sửa tổ.
Khi lỡ làm vỡ bình mật thì làm sao?
Dù cẩn thận cách mấy, lần đầu vẫn có thể làm vỡ một hai bình mật. Đừng hoảng. Điều quan trọng là không để mật chảy lan và không để mật đọng lại trong hộp quá lâu.
Nếu chỉ vỡ một bình nhỏ, mật đọng ít ở bề mặt, ong thường tự dọn được. Nếu mật chảy xuống đáy hộp hay lan về phía khu ấp, dùng khăn giấy sạch thấm nhẹ phần mật đọng mà không đụng vào tổ. Nếu bình vỡ dính trên nắp, gỡ phần bình vỡ ra khỏi nắp và bỏ ra ngoài, xa hộp.
Vì sao phải kỹ như vậy? Mật đọng thu hút kiến và một loại ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào tổ ong dú. Ấu trùng của chúng ăn phấn, lan rất nhanh, có khi làm đàn suy sụp trong vài tuần. Đàn khoẻ thường tự xử lý được nếu sự cố nhỏ, nhưng người nuôi phải giúp bằng cách giữ hộp sạch và kín.
Sau khi đóng nắp, dán kín khe, theo dõi cửa tổ thêm hai ba ngày. Nếu thấy ruồi nhỏ bu quanh hộp nhiều bất thường, hoặc ngửi thấy mùi hôi từ khe, nên mở lại kiểm tra hoặc hỏi người có kinh nghiệm.
Ghi lại vì sao bình vỡ: cạy nắp nhanh quá, bình bám dưới nắp mà không để ý, hay đưa dao sâu quá. Lần sau mình biết cách tránh.
Sau khi đóng nắp: những việc nhỏ quyết định nhiều
Đặt nắp lại đúng chiều. Nhiều hộp có khe nắp khớp theo một chiều. Đặt lệch tạo khe hở.
Dán băng keo kín khe. Ong sẽ trét nhựa lại sau vài ngày, băng keo che chắn trong lúc chờ.
Lau sạch mật dính ngoài hộp. Mật ở mép hộp kéo kiến rất nhanh.
Kiểm tra chân giá chống kiến. Đây là lúc đàn yếu phòng thủ nhất, kiến lọt vào là nguy.
Không mở lại trong vài tuần. Để đàn trét lại, ổn định. Muốn biết tình hình thì nhìn từ cửa tổ.
Ghi ngay vào sổ. Ngày giờ, thời tiết, mùi, số bình mật đầy, khu ấp, điều lạ, sự cố.
So ảnh với lần sau. Ảnh lần đầu là mốc so sánh rất quý cho những lần mở sau.
Nhìn cửa tổ trong hai ba ngày tới. Ong ra vào bình thường trở lại là tốt. Nếu ong ra thưa hẳn, ghi lại và hỏi.
Rửa dụng cụ. Dao và khăn dính mật nhựa nên rửa sạch, để khô, tránh mang mầm bệnh sang hộp khác.
Nếu mở nhiều hộp, mở hộp khoẻ trước. Tránh mang mùi hay mầm bệnh từ hộp yếu sang hộp khoẻ.
Tự hỏi mình đã học được gì. Viết một câu: lần sau mình sẽ làm khác điều gì. Đó là cách kinh nghiệm tích lại.
Câu hỏi thường gặp
Mở hộp ong dú bao lâu một lần là vừa?
Người mới thường được khuyên mở thưa, vài tuần một lần hoặc khi có lý do rõ. Phần lớn tình trạng đàn có thể đọc từ cửa tổ, mở nhiều chỉ làm đàn mất công sửa.
Có cần hun khói khi mở hộp ong dú không?
Không cần. Hun khói là thói quen với ong mật. Ong dú không chích, và khói làm đàn khó chịu, có khi còn ám mùi vào mật.
Mở hộp không thấy ong chúa có phải đàn mất chúa không?
Chưa chắc. Ong chúa thường ở sâu trong khu ấp. Nếu có ô ấp mới đều, mật và phấn được bổ sung, đàn ra vào đều thì nhiều khả năng ong chúa vẫn đẻ tốt.
Nắp dính chặt quá không cạy được thì làm sao?
Cắt dần lớp nhựa quanh khe bằng dao mỏng, đi vòng nhiều lần. Đừng dùng lực bẩy một góc. Lần đóng sau có thể lót một tấm nilon mỏng dưới nắp để lần sau mở dễ hơn, tuỳ kiểu hộp.
Lần đầu mở hộp có nên làm một mình?
Nên có người có kinh nghiệm bên cạnh. Nếu không có, xem kỹ ảnh và video trước, chọn hộp khoẻ nhất, chuẩn bị đủ đồ, và giữ thời gian thật ngắn.
Ong bò ra đầy tay khi mở hộp có sao không?
Đó là ong gác ra kiểm tra. Ong dú không chích, cứ để yên tay, làm chậm. Khi đóng nắp, gạt nhẹ ong về phía cửa tổ để khỏi bị kẹp.
