Ong dú kết hợp được với rẫy cà phê, hồ tiêu ở Tây Nguyên, nhưng không phải vì cà phê nuôi ong quanh năm. Hoa cà phê nở rộ chỉ vài ngày sau mỗi đợt tưới hay mưa đầu mùa; phần còn lại của năm, ong sống nhờ cây che bóng, cây bờ lô và cỏ hoa. Mô hình này đứng được khi rẫy có đủ ba thứ: bóng mát, nguồn hoa ngoài mùa cà phê, và một khoảng không phun thuốc lúc cà phê trổ bông.
Bài này dành cho bà con đã có rẫy và đang nghĩ đặt thêm hộp ong. Câu hỏi không phải "có nuôi được không" mà là "rẫy mình phải sửa gì để ong ở lại".
Cà phê được gì từ ong, hồ tiêu được gì?
Cà phê vối, loại trồng nhiều nhất ở Tây Nguyên, có đặc điểm là cây thường cần phấn từ cây khác mới đậu quả tốt. Phấn được gió mang đi, và côn trùng ghé hoa cũng mang đi. Ong dú là một trong những loài côn trùng ghé hoa cà phê. Vì vậy rẫy cà phê có ong hoạt động mùa trổ bông là chuyện có lợi, dù mức lợi bao nhiêu thì tuỳ rẫy, tuỳ năm, không ai nói chắc được.
Hồ tiêu thì khác. Hoa tiêu nhỏ, mọc thành gié, phần lớn tự thụ phấn với sự giúp sức của mưa và gió. Ong ghé hoa tiêu có, nhưng không ai nên kỳ vọng ong làm tiêu sai hạt hơn rõ rệt. Nói thẳng điều này để bà con trồng tiêu khỏi thất vọng: nuôi ong trong vườn tiêu là để có mật, có thêm một nghề phụ, và để vườn đa dạng hơn, chứ không phải để tăng năng suất tiêu.
Còn ong được gì từ rẫy? Mùa cà phê trổ bông là một cú hích lớn: hoa trắng phủ kín đồi, thơm cả vùng, ong mang về nhiều phấn và mật trong một thời gian ngắn. Đàn ong dú nhân lên được nhờ những đợt như vậy. Nhưng sau cú hích là một quãng dài ít hoa nếu rẫy chỉ trồng thuần cà phê.
Cho nên câu trả lời thật là: mô hình này hợp nhất với rẫy trồng xen, có cây che bóng, có bờ lô nhiều loại cây. Rẫy càng giống một khu vườn rừng nhỏ thì ong càng sống khoẻ quanh năm.
Chọn chỗ đặt hộp trong rẫy Tây Nguyên
Dưới cây che bóng lâu năm. Muồng, keo dậu, sầu riêng, bơ trồng xen trong rẫy cho bóng đủ dày. Hộp đặt dưới đó tránh được nắng trưa gắt của cao nguyên.
Khuất gió chướng mùa khô. Gió mùa khô ở nhiều vùng Tây Nguyên thổi mạnh và hanh. Đặt hộp sau hàng cây chắn gió hoặc sát vách chòi, cửa tổ quay tránh hướng gió chính.
Cao ráo, không đọng nước mùa mưa. Đất đỏ bazan thấm nhanh nhưng chỗ trũng vẫn đọng. Giá chắc, chân có chặn kiến.
Gần bờ lô hơn giữa lô. Bờ lô thường có cỏ hoa và cây tạp. Ong có nguồn ăn ngay sát nhà.
Xa chỗ pha thuốc và rửa bình phun. Khu pha thuốc là chỗ thuốc đổ ra đất nhiều nhất. Hộp ong để xa chỗ này.
Xa máy bơm, máy nổ. Rung và khói máy làm đàn khó chịu. Chòi máy bơm tưới không phải chỗ đặt hộp.
Tránh đường đi của xe công nông. Bụi đất đỏ mùa khô bám đầy cửa tổ nếu hộp nằm sát đường lô có xe chạy.
Rải nhiều điểm nếu rẫy rộng. Rẫy vài hécta thì đặt vài cụm hộp ở những lô khác nhau thay vì gom một chỗ.
Để ý độ cao và nhiệt độ đêm. Vùng cao như Lâm Đồng, Kon Tum có đêm lạnh. Hộp vách dày và đặt chỗ đón nắng sớm giúp đàn ấm lại nhanh.
Có lối tới hộp mùa mưa. Đường lô mùa mưa trơn lầy. Hộp đặt chỗ đi không tới thì cả mùa không ai kiểm.
Đánh dấu cho người làm thuê mùa hái. Mùa thu hoạch có nhiều người lạ trong rẫy. Đánh dấu khu hộp để tránh va đổ.
Mùa trổ bông và thuốc: khoảng thời gian dễ mất đàn nhất
Đợt cà phê trổ bông thường rơi vào mùa khô, sau lần tưới đầu hay cơn mưa trái mùa. Cũng đúng lúc đó, nhiều rẫy phun thuốc để trừ rệp, trừ sâu hay bón lá cho bông đậu. Ong ra hoa đông nhất, thuốc cũng nhiều nhất. Đây là mấy ngày dễ mất trắng đàn nhất trong năm.
Cách làm hợp lý là đẩy việc xử lý sâu rệp ra trước khi bông nở và sau khi bông tàn. Trong mấy ngày bông nở rộ, cố gắng không phun thuốc trừ sâu. Nếu rẫy có rệp nặng đúng lúc đó, chỉ xử lý cây bị, chọn chiều muộn, và đọc kỹ nhãn về độ độc với ong và thời gian cách ly.
Phân bón lá và thuốc kích ra hoa thì sao? Nhiều loại ít độc với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng khi pha trộn nhiều thứ trong một bình thì khó biết hỗn hợp ảnh hưởng thế nào. Cách an toàn là đóng cửa tổ sáng hôm phun, mở lại khi lá đã khô, và đừng pha quá nhiều thứ một lúc.
Rẫy bên cạnh là chuyện khó hơn. Ở Tây Nguyên, rẫy nối rẫy, thuốc từ rẫy bên bay sang là chuyện thường. Nói chuyện với chủ rẫy kế bên, xin họ báo trước ngày phun, và nếu không được thì đặt hộp lùi sâu vào giữa rẫy mình, sau hàng cây che chắn.
Một điều nữa: đừng đem hộp tới rẫy người khác lúc cà phê trổ bông rồi mang về. Ong dú dời chỗ là mất phương hướng, ong thợ lạc nhiều, đàn có thể yếu hẳn. Ong dú hợp nuôi cố định, khác với kiểu chạy hoa của nghề ong mật.
Giữ đàn qua mùa khô và mùa không có hoa cà phê
Trồng xen cây ra hoa nối mùa. Bơ, sầu riêng, mắc ca, cây ăn trái xen trong rẫy ra hoa vào các tháng khác nhau, lấp chỗ trống sau mùa cà phê.
Giữ cỏ hoa ở bờ lô. Phát cỏ thấp chứ đừng xịt cỏ trắng bờ. Cỏ dại có hoa là thức ăn của ong lúc giáp hạt.
Có nguồn nước gần hộp. Mùa khô hanh, ong cần nước. Một chậu nước có sỏi hay rơm nổi gần hộp giúp ong đỡ bay xa.
Che thêm khi nắng gắt kéo dài. Tấm che phía trên hộp, cách nắp một khoảng cho thoáng, giảm nóng đáng kể những tháng cao điểm.
Không lấy mật ngay trước mùa khô. Để đàn giữ dự trữ qua quãng thiếu hoa. Lấy mật sau đợt hoa lớn và chừa lại phần cho đàn.
Theo dõi ong ra vào mỗi tuần. Đàn thưa hẳn, không mang phấn về là dấu hiệu đói. Ghi vào sổ để năm sau chuẩn bị sớm.
Gộp đàn yếu trước mùa khô. Đàn quá yếu khó qua mùa. Gộp lại thành đàn đủ mạnh tốt hơn để chết dần.
Coi chừng kiến mùa khô. Thiếu thức ăn, kiến tìm vào tổ ong nhiều hơn. Kiểm chân giá và chặn kiến kỹ.
Đừng cho ăn đường tuỳ tiện. Cho ăn thêm chỉ khi thật cần và làm sạch sẽ, vì nước đường đổ ra dễ kéo kiến và ong lạ.
Ghi lại lịch hoa của rẫy. Mỗi rẫy một kiểu. Một năm ghi chép cho biết tháng nào ong đói, tháng nào ong no.
Học từ người nuôi trong vùng. Người nuôi lâu năm ở cùng vùng biết cây nào ra hoa lúc nào. Một buổi ngồi cà phê với họ đáng giá hơn nhiều trang sách.
Bắt đầu thế nào nếu rẫy mình chưa từng có ong?
Đừng bắt đầu bằng mùa trổ bông. Nghe thì ngược, vì ai cũng muốn đặt ong đúng lúc hoa nở cho đàn mạnh nhanh. Nhưng đàn mới về cần vài tuần yên ổn để quen chỗ, xây lại ống cửa, sắp lại bình mật. Đặt ong vào đúng tuần rẫy tưới, bón, phun và người hái tỉa đi lại tấp nập là đặt vào lúc ồn nhất.
Thời điểm dễ nhất là sau mùa mưa dầm, khi rẫy đã yên, cây che bóng và bờ lô còn hoa. Đàn có thời gian ổn định, tới mùa trổ bông là đàn đã sẵn sàng ra hoa. Cách này cũng cho mình vài tháng để học cách nhìn cửa tổ trước khi tới khúc khó.
Nguồn đàn nên lấy từ người nuôi trong vùng, đàn đã quen khí hậu cao nguyên. Đàn mang từ đồng bằng lên có khi không quen đêm lạnh và gió hanh, mất mấy tháng đầu mới biết. Hỏi kỹ loài ong, vì ong dú có nhiều loài, mỗi loài chịu khí hậu một khác.
Năm đầu chỉ nên vài hộp, đặt ở hai ba điểm khác nhau trong rẫy. Cuối năm nhìn lại điểm nào đàn khoẻ, điểm nào đàn yếu, rồi mới quyết định mở rộng ở đâu. Rẫy nào cũng có những góc thuận và góc nghịch mà chỉ một năm theo dõi mới chỉ ra được.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có làm giảm năng suất cà phê khi lấy phấn hoa không?
Không. Ong lấy phấn và mật hoa, còn việc ghé hoa giúp phấn di chuyển giữa các cây. Lấy phấn không làm hoa hỏng.
Rẫy cà phê ở độ cao lớn có nuôi ong dú được không?
Được nhưng cần để ý đêm lạnh. Hộp vách dày, đặt chỗ đón nắng sớm và khuất gió giúp đàn ấm. Nên học từ người nuôi ở cùng độ cao để chọn đàn hợp khí hậu.
Mật ong dú từ hoa cà phê có khác mật khác không?
Mật từ mùa cà phê thường có mùi hương riêng của hoa. Tuy vậy mật ong dú thường lẫn nhiều nguồn hoa, nên không nên ghi là mật cà phê nguyên chất nếu không chắc.
Rẫy trồng thuần cà phê không có cây che bóng thì sao?
Vẫn có thể đặt vài hộp nếu che nắng nhân tạo tốt, nhưng đàn sẽ đói sau mùa hoa. Trồng thêm cây che bóng và cây bờ lô là cách bền hơn.
Có nên nuôi ong mật thay ong dú trong rẫy cà phê không?
Ong mật cho nhiều mật hơn nhưng có ngòi, cần đồ bảo hộ và chăm theo kiểu khác. Ong dú ít mật hơn nhưng hiền, hợp nuôi cố định cạnh nhà. Tuỳ mục đích và sức chăm mà chọn.
