Mở rộng trại ong dú khó ở bốn chỗ mà lúc nuôi ít không thấy: đàn ong nhân lên chậm hơn mình muốn, nguồn hoa quanh trại chỉ nuôi được một số đàn nhất định, công chăm tăng nhanh hơn số hộp, và mật ong dú không dễ bán đều như người ta tưởng. Biết trước bốn cái khó này thì tăng trại vừa sức; không biết thì thường thấy một dãy hộp trống và một kho mật lên men.
Có một hình ảnh quen ở nhiều trại: chủ trại đóng sẵn cả trăm hộp mới, xếp hàng ngay ngắn chờ đàn. Một năm sau, phần lớn vẫn trống. Không phải vì chủ trại lười, mà vì đàn ong dú không nhân nhanh như đóng hộp.
Đàn ong dú nhân lên chậm hơn mình muốn
Ong dú khác ong mật ở một điểm quan trọng: đàn ong dú không tự chia đàn ồ ạt mỗi mùa. Muốn có đàn mới, người nuôi phải tách, và đàn mẹ phải đủ mạnh mới tách được. Tách xong, cả đàn mẹ lẫn đàn con cần thời gian hồi lại. Một đàn mẹ một năm cho được mấy lần tách là tuỳ loài, tuỳ vùng, tuỳ năm hoa, nhưng chắc chắn không nhiều.
Đàn con sau khi tách cũng chưa chắc sống. Đàn con cần có hay nuôi được ong chúa mới, cần đủ ong thợ, đủ thức ăn. Tỷ lệ đàn con đứng được ở mỗi trại một khác, và năm đầu mở rộng thường thấp hơn kỳ vọng vì tay nghề tách chưa đều.
Đường tắt là bắt đàn hoang hay mua đàn. Bắt đàn hoang nhiều làm hại rừng, đàn mới về lại hay bỏ tổ hoặc mang theo ruồi, kiến từ khúc gỗ. Mua đàn từ nhiều nguồn thì khó biết chất lượng và có khi khác loài. Mở rộng bằng mua bán là mở rộng nhanh nhưng mỏng.
Bài học: lên kế hoạch mở rộng theo tốc độ tách đàn thật của trại mình, đo bằng sổ ghi chép của một hai năm trước. Đừng lên kế hoạch theo số hộp đóng được.
Nguồn hoa và sức chứa của một khu đất
Một khu đất nuôi được số đàn có hạn. Ong dú bay không xa. Hoa trong tầm bay quanh trại là thức ăn duy nhất. Thêm hộp không làm thêm hoa.
Đàn tranh nhau khi quá đông. Vượt sức chứa, các đàn chia nhau lượng hoa cũ. Kết quả là đàn nào cũng ít mật hơn và yếu hơn.
Dấu hiệu vượt sức chứa. Mật lấy được mỗi đàn giảm dần qua các năm dù số đàn tăng. Đàn mới tách lâu đứng.
Ong ăn trộm giữa các đàn. Khi thiếu hoa, đàn mạnh có thể sang cướp mật đàn yếu. Trại càng dày càng dễ xảy ra.
Mùa thiếu hoa là giới hạn thật. Sức chứa của trại tính theo mùa ít hoa nhất, không phải mùa nhiều hoa nhất.
Trồng thêm cây hoa cần thời gian. Cây ăn trái, cây che bóng trồng hôm nay vài năm sau mới ra hoa đáng kể. Kế hoạch trồng phải đi trước kế hoạch thêm hộp.
Mở điểm đặt thứ hai. Thay vì dồn thêm hộp vào một chỗ, mở thêm điểm ở vườn khác, cách đủ xa để hai nhóm không chung nguồn hoa.
Điểm mới có rủi ro mới. Xa nhà thì khó canh trộm, khó kiểm thường xuyên, khó biết hàng xóm phun gì.
Nuôi ong ở vườn người khác cần thoả thuận. Đặt hộp nhờ đất nhà khác phải nói rõ ai được vào, ai chịu khi hư hại.
Theo dõi hoa quanh trại hằng năm. Vườn bên chặt cây, đổi cây trồng, xây nhà đều làm sức chứa giảm mà mình không hay.
Đừng tin con số đàn trên mỗi diện tích. Không có con số chung đúng cho mọi vùng. Sổ ghi chép của chính trại là thước đo đáng tin nhất.
Công chăm tăng nhanh hơn số hộp
Trại mười hộp, sáng đi một vòng mười phút là nhìn hết cửa tổ. Trại một trăm hộp, đi một vòng mất cả buổi, mà muốn nhìn kỹ thì cần nhiều buổi. Tới một lúc, người nuôi không còn nhìn từng đàn nữa, chỉ nhìn chung chung. Đó là lúc những dấu hiệu sớm bị lọt.
Việc lấy mật cũng vậy. Mật ong dú lấy từng bình, phải sạch, phải nhẹ tay để không phá tổ. Trại lớn mà người ít thì lấy vội, làm vỡ bình, để mật rơi, kéo ruồi kiến. Đàn bị lấy mật vội thường suy nhiều hơn đàn được lấy kỹ.
Ghi chép cũng tăng theo. Trại nhỏ nhớ trong đầu được. Trại lớn phải có sổ hoặc phần mềm, phải có mã hộp rõ ràng, phải có người nhập. Không có thì trại lớn nhanh chóng thành một mớ hộp không ai biết lần cuối mở là khi nào.
Khi phải thuê người, thêm một tầng khó: người làm thuê chưa có mắt nhìn đàn, cần dạy, cần kiểm. Tiền công là chi phí đều đặn trong khi mật ra không đều. Nhiều trại mở rộng tới đây thì nhận ra mình đã chuyển từ nuôi ong sang quản lý người, một nghề khác hẳn.
Bán mật khi sản lượng tăng
Mật ong dú không bán theo vụ lớn được. Mật ra rải rác, mỗi mẻ nhỏ. Khó cam kết giao số lượng đều cho cửa hàng hay đại lý.
Mật dễ lên men nếu để lâu. Mật nhiều nước, có men tự nhiên. Tồn kho lâu là rủi ro mật đổi vị, phồng nắp.
Cần cách bảo quản khi số lượng lớn. Bảo quản lạnh, giảm ẩm hay các cách ổn định mật khác đều cần thiết bị và hiểu biết. Trại nhỏ không cần, trại lớn không thể thiếu.
Kiểm nghiệm và nhãn mác. Bán rộng thì cần nhãn đúng quy định và có khi cần kiểm nghiệm. Hỏi cơ quan an toàn thực phẩm địa phương.
Khách quen không tăng theo hộp. Lúc ít mật, bán cho người quen là hết. Mật nhiều lên, phải tìm khách mới, tốn công hơn nuôi ong.
Đừng giảm chất lượng để bán nhanh. Lấy mật non, mật loãng cho đủ hàng làm mất uy tín nhanh hơn mọi thứ.
Mật không phải sản phẩm duy nhất. Một số trại có thu từ bán đàn, dạy học, thụ phấn. Nhưng mỗi hướng lại là một nghề phải học thêm.
Không ai hứa trước được đầu ra. Người hứa bao tiêu toàn bộ mật với giá cố định nên được hỏi kỹ và có giấy tờ.
Thử bán trước khi tăng. Trước khi nhân đôi số hộp, thử xem lượng mật hiện tại có bán hết đều không.
Ghi lại ai mua, mua bao nhiêu. Biết khách quen mua theo nhịp nào giúp quyết định lấy mật lúc nào.
Mật tồn là tín hiệu dừng. Kho còn mật cũ chưa bán mà vẫn mở rộng là đi ngược.
Tăng trại từng bước cho an toàn
Đặt mốc theo sổ, không theo cảm hứng. Mỗi năm xem lại tỷ lệ đàn sống, mật mỗi đàn, mật bán được, rồi mới quyết tăng.
Tăng một phần nhỏ mỗi năm. Tăng vừa phải giúp tay nghề và công chăm theo kịp.
Nhân đàn từ đàn khoẻ nhất. Tách từ đàn hiền, khoẻ, cho mật đều. Không tách từ đàn yếu cho đủ số.
Trồng cây trước khi thêm hộp. Kế hoạch cây hoa đi trước kế hoạch đàn vài năm.
Chuẩn hoá hộp và quy trình. Một kiểu hộp, một cách ghi mã, một cách lấy mật. Trại lớn sống nhờ sự giống nhau.
Dạy người phụ trước khi cần. Có người biết việc trước mùa cao điểm, không đợi tới lúc bận mới tìm.
Giữ một phần vốn dự phòng. Mở rộng nuốt tiền trước khi trả lại. Đừng dồn hết vào hộp và giá.
Chia trại thành nhiều điểm. Bão, thuốc, trộm ở một điểm không xoá sổ cả trại.
Biết khi nào nên dừng. Không phải trại nào cũng nên lớn mãi. Có trại tốt nhất ở quy mô vừa sức một gia đình.
Học từ trại lớn hơn. Hỏi người đã mở rộng xem họ vấp chỗ nào. Người thật thà sẽ kể chỗ hỏng nhiều hơn chỗ được.
Đừng vay để mở rộng khi chưa chắc đầu ra. Nợ trả theo tháng, mật ra theo mùa. Hai nhịp này lệch nhau thì rất mệt.
Câu hỏi thường gặp
Một người làm một mình chăm được bao nhiêu hộp ong dú?
Tuỳ thời gian rảnh, độ phân tán của hộp và cách lấy mật. Cách biết chắc nhất là xem mùa bận nhất của năm trước mình có làm kịp không, rồi đặt giới hạn theo đó.
Có nên mua đàn ong dú số lượng lớn để mở rộng nhanh không?
Rủi ro cao. Đàn mua nhiều nguồn khó kiểm chất lượng, có thể khác loài, mang theo sâu hại. Nếu mua, mua từ ít nguồn tin cậy và cách ly theo dõi trước khi đặt chung.
Mở rộng trại có cần xin phép không?
Nuôi trên đất nhà thường không cần phép riêng, nhưng bán sản phẩm, thuê lao động hay dùng đất rừng thì có quy định riêng. Hỏi cán bộ xã trước khi làm lớn.
Trại lớn có nên dùng phần mềm quản lý không?
Khi số hộp vượt quá mức nhớ được trong đầu, một công cụ ghi chép theo mã hộp giúp rất nhiều. Sổ giấy cũng được nếu ghi đều và có mã rõ.
Làm sao biết khu đất đã đủ đàn?
Theo dõi mật mỗi đàn và tỷ lệ đàn tách đứng được qua vài năm. Khi số đàn tăng mà các con số này đi xuống, khu đất đã gần sức chứa.
