Ong dú khác ruồi và các loại ong nhỏ khác ở mấy dấu dễ nhìn: hai đôi cánh xếp gọn dài quá cuối bụng, râu gập khúc như khuỷu tay, giỏ phấn ở chân sau, và luôn sống thành đàn trong hốc kín có cửa nhựa. Ruồi chỉ có một đôi cánh và râu cụt. Ong ruồi là ong mật nhỏ có ngòi, làm bánh tổ trần trên cành. Ong bắp cày nhỏ có eo thắt và gần như không lông.
Chuyện có thật ở nhiều xóm: một người hớn hở báo "vườn nhà có ong dú, bay đầy bông bưởi", cả nhóm kéo tới xem thì toàn là ruồi giả ong sọc vàng đen, lượn đứng trên không rồi vụt đi. Ở chiều ngược lại, có người thấy một đàn ong nhỏ bâu kín một bánh tổ trên cành chanh, tưởng là ong dú, đưa tay bắt và bị chích sưng tay. Đó là ong ruồi.
Bài này chỉ cách nhìn từng chi tiết, từng hành vi, và nhắc một nguyên tắc: nhìn cả tổ đáng tin hơn nhìn một con.
Vì sao rất dễ nhầm ong dú với côn trùng khác?
Lý do thứ nhất là cỡ. Ong dú nhỏ, nhiều loài chỉ bằng nửa hạt gạo. Ở cỡ đó, mắt thường không thấy rõ cánh, râu, chân. Mọi côn trùng nhỏ màu tối đậu trên hoa đều trông na ná nhau.
Lý do thứ hai là bắt chước. Trong tự nhiên có nhiều loài ruồi tiến hoá để trông giống ong, có sọc, có lông, bay vo ve. Chim và thằn lằn ngại ăn ong nên giả ong là cách tự bảo vệ của ruồi. Kiểu bắt chước này qua mắt được cả người.
Lý do thứ ba là tên gọi. Chữ "ong ruồi" là một ví dụ điển hình: nghe tên tưởng là ong dú nhỏ như ruồi, nhưng thật ra là một loài ong mật nhỏ có ngòi. Tên dân gian không theo phân loại khoa học.
Lý do thứ tư là thói quen chỉ nhìn một con. Một con côn trùng trên hoa có quá ít thông tin. Nhìn thêm nó bay đi đâu, về đâu, tổ thế nào, mới đủ để chắc chắn.
Ong dú và ruồi: nhìn mấy chỗ là biết?
Số cánh. Ong có hai đôi cánh, khi bay hai cánh mỗi bên móc vào nhau nên trông như một. Ruồi chỉ có một đôi, phía sau có hai cái chuỳ nhỏ thay cho đôi cánh thứ hai.
Cách xếp cánh khi đậu. Ong dú xếp cánh dọc lưng, mép thò quá đuôi. Nhiều loài ruồi để cánh xoè chữ V sang hai bên.
Râu. Râu ong dài, gập khúc như khuỷu tay. Râu ruồi rất ngắn, thường chỉ là một mẩu nhỏ có sợi lông.
Mắt. Ruồi giả ong có mắt rất to, chiếm gần hết đầu, có con hai mắt chạm nhau ở đỉnh. Mắt ong dú nằm hai bên đầu, không to bằng.
Giỏ phấn. Ong dú đi làm về mang hai viên phấn vàng, cam ở chân sau. Ruồi không có giỏ phấn, phấn chỉ dính rải rác.
Lượn đứng. Ruồi giả ong hay lượn đứng một chỗ trên không rồi vụt đi. Ong dú hầu như không lượn đứng lâu.
Miệng. Ruồi có vòi mút đầu loe như miếng bọt biển. Ong có hàm và lưỡi, nhìn kỹ thấy hàm cắn được.
Sọc thân. Ruồi giả ong thường có sọc vàng đen sặc sỡ. Ong dú Việt Nam đa phần đen, nâu, không sọc rõ.
Nơi đậu. Ruồi hay đậu cả trên lá, phân, trái hư. Ong dú chủ yếu trên hoa, vết nhựa cây, chỗ ẩm lấy nước.
Đường bay về. Ong dú bay về một cửa tổ cố định. Ruồi không có tổ để về.
Đậu trên người. Ong dú có thể đậu hút mồ hôi, bò vào tóc. Ruồi giả ong hiếm khi bám người.
Ong dú và ong ruồi, ong bắp cày nhỏ, ong đơn độc
Ong ruồi làm tổ ngoài cành. Ong ruồi là ong mật nhỏ, làm một bánh tổ duy nhất treo trần trên cành bụi rậm. Ong dú luôn làm tổ trong hốc kín.
Ong ruồi có bánh lục giác. Bánh tổ ong ruồi gồm các ô lục giác, có lớp ong phủ kín bên ngoài. Ong dú cất mật trong bình tròn.
Ong ruồi chích. Ong ruồi có ngòi và chích đau. Ong dú không chích được. Gặp bánh tổ trần trên cành thì đừng đưa tay bắt.
Ong ruồi có màu khác. Nhiều con ong ruồi có phần bụng trên màu cam, đỏ nâu và sọc trắng mảnh. Ong dú đen hoặc nâu sẫm đều.
Ong bắp cày nhỏ có eo. Ong bắp cày có eo thắt rất nhỏ giữa ngực và bụng. Ong dú bụng nối liền ngực, không có eo rõ.
Ong bắp cày ít lông. Thân bóng, trơn. Ong dú có lông mịn, nhất là ở chân sau.
Ong bắp cày buông chân khi bay. Nhiều loài bắp cày bay với chân dài lủng lẳng. Ong dú gập chân gọn.
Ong bắp cày săn mồi. Bắt sâu, nhện, ruồi về cho con. Ong dú không săn mồi, chỉ lấy phấn, mật, nhựa, nước.
Ong mồ hôi đơn độc. Nhiều ong nhỏ, có loài ánh xanh kim loại, làm tổ một mình dưới đất. Chúng hay đậu hút mồ hôi, có thể chích nhẹ.
Ong đơn độc không có đàn. Mỗi con một lỗ tổ riêng, không có cửa tổ bằng nhựa, không có bình mật.
Kiến có cánh. Có râu gập khúc như ong nhưng có khấc ở eo, thường bò nhiều hơn bay, hay ra hàng loạt sau mưa.
Mối cánh. Bốn cánh dài bằng nhau, rụng cánh sau khi bay, thân mềm màu nâu nhạt. Không có giỏ phấn.
Nhìn cả tổ thay vì nhìn một con
Cách chắc chắn nhất để biết có phải ong dú hay không là lần theo đường bay. Đứng yên cạnh bụi hoa, nhìn một con ong mang phấn bay đi, đi theo hướng đó vài lần. Ong dú sẽ dẫn về một cửa tổ trong hốc cây, khe tường hoặc ống. Ruồi không dẫn về đâu cả.
Khi tìm được cửa, mọi nghi ngờ gần như hết. Cửa tổ ong dú có ống nhựa hoặc viền nhựa dính, ong gác đứng ở miệng, dòng ong ra vào đều đặn, không ồn. Không loài côn trùng nào khác ở vườn có cửa tổ như vậy.
Nếu đường bay dẫn tới một bánh tổ treo trần trên cành, bâu kín ong, thì đó là ong ruồi hoặc ong mật khác. Đứng xa, đừng rung cành. Nếu dẫn tới một lỗ nhỏ dưới đất không có viền nhựa, có lẽ là ong đơn độc.
Lần theo đường bay cần kiên nhẫn, có khi mất cả buổi sáng. Nhưng đó là kỹ năng quý cho người nuôi ong dú: nó giúp tìm đàn hoang để quan sát, biết ong mình bay đi đâu kiếm ăn, và hiểu vườn mình qua con mắt của ong.
Quan sát mà không làm hại côn trùng
Không cần bắt, càng không cần giết, mới phân biệt được. Một chiếc kính lúp cầm tay loại rẻ, độ phóng chừng mười lần, đủ để thấy râu gập khúc, giỏ phấn, số cánh. Đứng sát bông hoa, giữ yên, chờ con côn trùng đậu lâu là nhìn được.
Điện thoại có chế độ chụp cận cũng giúp nhiều. Chụp liên tục vài chục tấm, về nhà phóng to xem. Đặt một vật so cỡ gần bông hoa trước khi chờ, như que diêm hay hạt gạo, để ảnh có thước đo.
Nếu cần bắt để xem kỹ, dùng lọ thuỷ tinh trong úp nhẹ lên hoa, đậy nắp, xem xong thả ra tại chỗ. Đừng giữ lâu dưới nắng, côn trùng nhỏ mất nước rất nhanh.
Với ong ruồi và ong bắp cày, giữ khoảng cách. Hai nhóm này chích được, và tổ ong ruồi bị động có thể kéo cả đàn ra. Ngắm từ xa, chụp bằng chế độ phóng to là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Ong ruồi có phải ong dú không?
Không. Ong ruồi là một loài ong mật nhỏ, có ngòi, làm một bánh tổ trần trên cành. Ong dú là ong không ngòi, sống trong hốc kín và cất mật trong bình sáp tròn.
Làm sao biết con côn trùng trên hoa có hai đôi cánh?
Nhìn lúc nó đậu yên, qua kính lúp hoặc ảnh chụp cận. Ở ong, hai cánh mỗi bên chồng lên nhau, mép không trùng hẳn. Ở ruồi chỉ có một cánh mỗi bên và một chuỳ nhỏ phía sau.
Ruồi giả ong có lợi hay có hại cho vườn?
Phần lớn có lợi. Con trưởng thành thụ phấn cho hoa, ấu trùng của nhiều loài ăn rệp. Không cần diệt chỉ vì chúng không phải ong dú.
Có loại ong dú nào có sọc vàng không?
Đa số ong dú ở Việt Nam màu đen, nâu, không sọc rõ. Con có sọc vàng đen sặc sỡ trên hoa thường là ruồi giả ong hoặc ong bắp cày.
Côn trùng nhỏ bâu mồ hôi trên tay có phải ong dú?
Có thể là ong dú, cũng có thể là ong mồ hôi đơn độc. Ong dú không chích, ong mồ hôi có thể chích nhẹ. Nhìn giỏ phấn ở chân sau và xem nó bay về đâu để phân biệt.
Thấy tổ ong ruồi trong vườn có nên phá không?
Không cần phá nếu tổ không ở chỗ người qua lại. Ong ruồi cũng là ong thụ phấn có ích. Nếu tổ ở gần lối đi, nhờ người có kinh nghiệm di dời thay vì đốt.
