Ong dú rất hợp để đưa vào trường học: không có ngòi nên không chích, hộp nhỏ đặt vừa một góc vườn, và có thể làm nắp trong suốt để trẻ nhìn thấy bánh ấp, bình mật bên trong. Điều kiện là có một chỗ đặt yên tĩnh, một người lớn chịu trách nhiệm chăm, và bài học xoay quanh quan sát chứ không phải lấy mật.
Lỗi hay gặp nhất khi trường đón ong về là đặt hộp ngay sân chơi “cho các con dễ xem”. Được vài tuần, bóng đá trúng hộp, tay nghịch mở nắp, nắng chiếu thẳng, đàn suy rồi bỏ. Bài này đi từ chỗ đặt hộp, an toàn, đến những bài học mà một hộp ong dú dạy được tốt hơn sách.
Vì sao ong dú hợp với trẻ hơn ong mật
Ong mật có ngòi, đàn đông, bị chọc là bay ra đốt. Trường học không thể để ong mật gần trẻ. Ong dú thì ngòi đã tiêu biến, cách tự vệ chủ yếu là bám tóc, cắn nhẹ hoặc tiết nhựa dính. Trẻ bị vài con bám tóc thường chỉ giật mình, không đau như bị chích.
Hộp ong dú nhỏ và nhẹ, có thể đặt trên một cái giá ngang tầm mắt trẻ. Làm thêm lớp nắp trong bằng mica hoặc kính, phủ một nắp gỗ bên ngoài cho tối, khi nào học thì nhẹ nhàng mở nắp gỗ ra là thấy cả tổ. Ít loài ong nào cho trẻ nhìn thẳng vào đời sống bên trong như vậy.
Ong dú cũng chậm rãi, dễ quan sát. Trẻ đứng ở cửa tổ vài phút sẽ thấy ong mang phấn vàng ở chân về, thấy ong gác cửa đứng canh, thấy ong kéo xác ong chết ra ngoài. Mỗi hình ảnh là một câu hỏi để thầy cô dẫn vào bài.
Một lý do nữa: ong dú là ong bản địa. Dạy trẻ về ong dú là dạy về thiên nhiên ngay quanh nhà các em, thứ mà các em có thể tìm thấy trong vườn ông bà, trong khe tường nhà mình.
Chọn chỗ đặt hộp trong trường
Góc vườn có bóng mát. Nắng chiều chiếu thẳng làm hộp nóng, đàn yếu. Dưới tán cây hoặc mái che là tốt.
Xa sân chơi, sân bóng. Tránh đường chạy nhảy và quả bóng bay lạc.
Có rào thấp hoặc khung giá vững. Hộp đặt trên giá chắc, không ai va vào là đổ.
Ngang tầm mắt trẻ. Trẻ không cần trèo, không cần cúi, đỡ chen lấn.
Cửa tổ quay ra chỗ ít người qua. Đường bay của ong không cắt ngang lối đi chính.
Gần cây có hoa. Vườn trường có hoa thì ong có ăn, trẻ thấy được ong đi hút mật.
Xa chỗ phun thuốc diệt muỗi. Trường hay phun muỗi định kỳ. Báo trước để che hộp, và yêu cầu người phun đọc nhãn, tránh khu vực hộp.
Che mưa phía trên. Nước vào hộp gây mốc, hỏng tổ.
Chống kiến cho chân giá. Kiến là kẻ thù số một. Chân giá cần có cách chặn kiến.
Có chỗ đứng cho cả nhóm. Khoảng trống phía sau hộp đủ cho năm bảy em đứng xem cùng lúc.
Nơi người lớn nhìn thấy được. Hộp ở chỗ khuất dễ bị nghịch phá mà không ai biết.
An toàn cho trẻ và cho đàn
Trẻ không tự mở hộp. Chỉ người lớn được mở nắp gỗ, mở nhẹ, đóng lại ngay sau buổi học.
Không gõ, không thổi vào cửa tổ. Dạy trẻ rằng ong cũng giật mình như người.
Buộc tóc dài. Ong dú hay bám tóc. Buộc gọn là đỡ phiền.
Rửa tay sau khi chạm nhựa. Nhựa ong dính khó rửa, nên dạy trẻ không sờ cửa tổ.
Hỏi phụ huynh về dị ứng. Rất hiếm khi có chuyện gì, nhưng trẻ có tiền sử dị ứng côn trùng thì nên được biết trước và hỏi ý bác sĩ.
Không cho trẻ nếm mật trong hộp. Mật lấy trực tiếp chưa qua vệ sinh, lại dễ làm vỡ tổ.
Không dùng mật làm phần thưởng. Bài học là ong, không phải mật. Chuyện ăn uống của trẻ để phụ huynh và nhà trường quyết theo hướng dẫn y tế.
Có người lớn chịu trách nhiệm. Một thầy cô hoặc phụ huynh biết nuôi ong, kiểm hộp hằng tuần.
Chuẩn bị cho dịp nghỉ dài. Nghỉ hè, nghỉ Tết phải có người ghé xem kiến, xem mưa.
Không chuyển hộp lung tung. Mỗi lần dời chỗ, ong kiếm ăn bị lạc. Đặt một chỗ cố định.
Có số điện thoại người hỗ trợ. Khi đàn có chuyện, cần người nuôi ong để hỏi ngay.
Trẻ học được gì từ một hộp ong dú
Với trẻ nhỏ, bài học đầu tiên là nhìn kỹ. Đếm xem trong một phút có bao nhiêu con ong bay ra, bao nhiêu con mang phấn vàng về. Vẽ lại hình cửa tổ. Không cần đúng, chỉ cần các em quen ngồi yên quan sát một sinh vật nhỏ. Kỹ năng đó theo các em lâu hơn mọi định nghĩa.
Lớn hơn một chút, các em có thể học chuyện chia việc trong đàn: ong chúa đẻ, ong thợ trẻ ở trong chăm con non, ong già ra ngoài kiếm ăn. Qua nắp trong, các em nhìn thấy bình mật tròn, bình phấn, bánh ấp. Đây là bài học về cộng đồng, về hợp tác, theo cách mà sách khó truyền đạt bằng.
Từ hộp ong ra vườn là bài học thụ phấn. Cho các em theo một con ong từ hoa này sang hoa khác, rồi xem cây nào trong vườn trường đậu quả. Gieo vài luống hoa cho ong và theo dõi qua các tháng là một dự án cả học kỳ.
Có một điều nên giữ: không biến hộp ong thành cuộc thi, không chấm điểm hay xếp hạng em nào quan sát giỏi hơn. Mục đích là để trẻ yêu thiên nhiên, tò mò, và biết giữ gìn. Một đứa trẻ từng ngồi trước hộp ong, về nhà thấy người lớn định đốt tổ ong trong vườn, rất có thể sẽ lên tiếng can. Đó là kết quả đáng có nhất.
Chuẩn bị trước khi đón đàn về trường
Hỏi ý ban giám hiệu và phụ huynh. Giải thích rõ ong dú không chích, có kế hoạch chăm và an toàn.
Tìm người nuôi ong hỗ trợ. Một người nuôi trong vùng có thể cho đàn, hướng dẫn và ghé thăm định kỳ.
Chọn đàn khoẻ, loài hiền. Đàn tách từ trại, đã ổn định, loài ít bám tóc là tốt nhất.
Làm hộp nắp trong đúng cách. Nắp trong phải khít, có nắp gỗ che tối bên ngoài, không để ánh sáng vào liên tục.
Đặt hộp trước khi học sinh vào. Cho đàn vài tuần làm quen chỗ mới rồi mới bắt đầu buổi học.
Chuẩn bị sổ quan sát chung. Cả lớp ghi chung một sổ, thầy cô giữ, không chấm điểm.
Soạn vài câu hỏi dẫn dắt. Ong mang gì về tổ, vì sao cửa tổ có nhựa, ong chết đi đâu.
Trồng thêm hoa quanh trường. Hoa nối mùa giúp đàn sống khoẻ và có cảnh cho trẻ xem.
Thống nhất lịch xem hộp. Mỗi lớp một buổi, nhóm nhỏ, tránh cả trường kéo ra cùng lúc.
Lên kế hoạch cho nghỉ dài. Ghi tên người trông hộp dịp hè, Tết, có số điện thoại.
Có phương án khi đàn yếu. Người nuôi hỗ trợ đem đàn về chăm hoặc thay đàn khác, giải thích cho trẻ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có cắn trẻ không?
Một số loài ong dú có thể bám tóc và cắn nhẹ khi tổ bị động mạnh, nhưng không có ngòi nên không chích. Chọn loài hiền và dạy trẻ không chạm vào cửa tổ là đủ để gần như không có chuyện gì.
Trường mầm non có nên đặt hộp ong dú không?
Được, nếu hộp đặt trong khu có rào, chỉ cho trẻ xem khi có cô đứng cạnh và nắp luôn đóng. Với trẻ quá nhỏ, nên cho xem ngắn, chủ yếu nhìn ong bay ra vào cửa tổ.
Một hộp ong dú ở trường cần chăm sóc những gì?
Kiểm kiến, kiểm nước mưa, kiểm nắng hằng tuần, và nhờ người nuôi ong xem bên trong vài tháng một lần. Thường không cần cho ăn nếu vườn trường và quanh trường có hoa.
Có nên lấy mật hộp ong ở trường cho học sinh xem không?
Không cần thiết. Lấy mật làm vỡ bình, làm đàn yếu, và chuyển trọng tâm bài học sang ăn uống. Cho các em nhìn bình mật qua nắp trong là đủ.
Nghỉ hè thì đàn ong dú ở trường có sao không?
Đàn tự kiếm ăn được, nhưng vẫn cần một người ghé xem kiến, mưa và nắng mỗi tuần. Nếu không ai trông được, người nuôi hỗ trợ có thể mang đàn về chăm rồi trả lại khi vào năm học.
