Cách chia sẻ giống ong dú tốt nhất là đổi đàn qua lại giữa những trại cùng vùng, cùng loài, ghi rõ đàn nào từ đâu ra, và chỉ giao đàn đã đủ khoẻ. Làm vậy, đàn trong mỗi trại bớt giống nhau, người mới có đàn để bắt đầu mà không phải vào rừng cưa tổ.
Thử hình dung một làng có năm nhà nuôi ong dú. Nhà nào cũng bắt đầu từ hai ba đàn, rồi tự tách trong nhà. Mười năm sau, mỗi nhà có vài chục hộp, nhưng hộp nào cũng là con cháu của đúng mấy đàn đầu. Nếu năm nhà đó đổi đàn cho nhau đều đặn, cả làng giống như một trại lớn với nguồn giống rộng hơn hẳn. Bài này bàn cách để việc đổi qua lại đó diễn ra có trật tự.
Vì sao trao đổi giống có lợi cho cả hai bên
Ở ong không ngòi, khi ong chúa giao phối với ong đực quá gần họ, một phần trứng lẽ ra thành ong thợ lại nở ra ong đực. Đàn mất người làm, yếu dần. Trong một trại nhân khép kín nhiều năm, chuyện này dễ xảy ra hơn vì ong đực bay quanh trại phần lớn cũng là họ hàng.
Đưa vào trại một vài đàn từ trại khác, cùng loài nhưng khác dòng, là đưa thêm ong đực khác họ vào không khí quanh trại. Ong chúa tơ của các lần tách sau có thêm lựa chọn. Bên kia cũng nhận được dòng của mình, cũng được lợi y như vậy.
Lợi ích thứ hai là giảm áp lực lên rừng. Người mới muốn nuôi thường hỏi: kiếm đàn ở đâu? Nếu cộng đồng có sẵn đàn tách dư để chia, người mới không cần cưa tổ hoang. Mỗi đàn chia từ trại là một đàn hoang được để yên.
Lợi ích thứ ba ít ai nói: đổi giống buộc mọi người phải ghi chép. Muốn biết đàn nào đổi cho ai, từ dòng nào, mình phải ghi. Khi đã ghi, mình bắt đầu thấy dòng nào khoẻ, dòng nào hiền, dòng nào cho mật đều. Đó là nền của việc chọn giống có hiểu biết.
Đổi giống với ai, ở khoảng cách nào
Cùng loài. Chỉ đổi đàn đúng loài với nhau. Hai loài khác nhau không giao phối, đổi qua không giải quyết chuyện giống mà còn làm rối việc nhận diện.
Cùng vùng sinh thái. Đàn quen khí hậu nóng ẩm đồng bằng có thể khác đàn vùng núi. Đổi trong cùng vùng an toàn hơn.
Không quá gần. Hai trại sát vách thì ong đực vốn đã gặp nhau. Đổi với trại cách một quãng mới có thêm dòng mới.
Không quá xa. Mang đàn qua nhiều tỉnh vừa khó vận chuyển vừa dễ mang loài, mang bệnh lạ về vùng mình.
Người có nguồn gốc đàn rõ ràng. Biết đàn bên kia lấy từ đâu thì mới biết có đúng là khác dòng không.
Người chăm đàn kỹ. Trại nhiều đàn yếu, nhiều kiến, nhiều đàn bỏ tổ thì đổi qua dễ mang theo vấn đề.
Người sẵn lòng ghi chép. Không ghi thì hai năm sau không ai nhớ đàn nào đi đâu.
Nhóm nhỏ trong làng, trong xã. Năm bảy nhà gần nhau đổi theo vòng thường bền hơn đổi lẻ tẻ với người lạ.
Người mới có ý muốn học thật. Cho đàn người mới là đầu tư cho cộng đồng, nhưng nên kèm hướng dẫn, đừng giao rồi bỏ.
Trường học, nhóm tình nguyện. Đàn cho nơi dạy học có giá trị lan toả lớn, chỉ cần có người lớn chịu trách nhiệm chăm.
Không đổi với người giấu nguồn. Ai nói không rõ đàn từ đâu ra thì nên dừng lại hỏi thêm trước khi nhận.
Ghi chép gì để chia sẻ giống không thành mớ rối
Mã đàn. Mỗi hộp một mã đơn giản viết dưới đáy. Đổi đi đâu thì mã đi theo.
Đàn mẹ. Đàn này tách ra từ đàn nào. Có dòng này mới biết họ hàng.
Nguồn gốc ban đầu. Dòng gốc lấy từ đâu: hộp mồi, cứu từ cây đổ, nhận của ai.
Ngày tách, ngày giao. Biết đàn bao nhiêu tuổi khi giao, đàn bên kia bao lâu thì ổn.
Loài, theo cách nhận diện của nhóm. Ghi đặc điểm cửa tổ, màu thân, kích cỡ. Không chắc loài thì ghi “chưa xác định”.
Tính khí. Hiền, hay bám tóc, hay cắn. Người nhận cần biết để chuẩn bị.
Sức đàn khi giao. Có bao nhiêu tầng ấp, mật dự trữ ra sao, ong ra vào đông hay thưa.
Ai nhận. Tên người nhận và nơi đặt, để khi cần đổi ngược lại thì biết tìm ai.
Kết quả sau ba tháng. Đàn sống, lên, hay yếu. Đây là thông tin quý nhất cho cả nhóm.
Lần tách tiếp theo. Đàn đổi tới có được tách ra đàn con không. Đó là dấu hiệu dòng mới đã bén.
Một sổ chung cho nhóm. Một cuốn vở hay một bảng tính chung đơn giản giúp cả nhóm nhìn thấy dòng giống đi đâu.
Tổ chức một nhóm giữ giống nhỏ trong làng
Không cần hợp tác xã hay giấy tờ gì. Một nhóm giữ giống có thể chỉ là năm sáu người nuôi trong xã hẹn nhau mỗi mùa tách đàn một lần. Mỗi người mang đến danh sách đàn khoẻ có thể tách, cả nhóm cùng xem ai đổi với ai để dòng giống đan chéo, không ai nhận lại đàn họ hàng của chính mình.
Nhóm nên thống nhất vài điều đơn giản: chỉ đổi đàn đã có ấp mới và ong chúa đẻ ổn định; không đổi trong mùa khô kiệt; ai nhận đàn thì báo kết quả sau vài tháng. Thống nhất từ đầu thì đỡ va chạm về sau.
Một việc nữa nhóm làm được tốt hơn từng người là giữ một vài đàn dự trữ. Khi nhà nào mất đàn vì lũ, vì thuốc, nhóm có đàn để chia lại ngay. Người mới vào cũng được nhóm cho một hai đàn khởi đầu, kèm một người cũ đi theo kèm cặp mùa đầu.
Cái khó thật là giữ nhịp. Mấy mùa đầu ai cũng hăng hái, về sau dễ chùng. Nhóm nào duy trì được thường có một người chịu làm đầu mối giữ sổ và nhắc lịch. Nếu nhóm có liên hệ với một trại dạy học, buổi thực hành cuối tháng cũng có thể là dịp gặp nhau để đổi đàn và kể chuyện đàn đổi lần trước.
Những điều không nên làm khi chia sẻ giống
Không giao đàn vừa tách xong. Đàn con cần thời gian có ong chúa đẻ ổn định. Giao sớm dễ hỏng ở nhà người nhận.
Không trộn hai loài vào một nhóm đổi. Đổi lẫn lộn làm sau này không ai còn biết đàn nào thuộc loài nào.
Không mang đàn từ vùng rất xa về chia. Loài lạ có thể tranh hoa, tranh hốc với loài bản địa. Hậu quả chưa ai nói chắc được.
Không chia đàn có dấu hiệu bất thường. Đàn nhiều ong đực bất thường, có ruồi đẻ trứng, có nấm thì giữ lại xử lý, đừng đẩy đi.
Không biến chia sẻ thành buôn bán ngầm. Nhóm giữ giống mà thành nơi gom đàn đi bán thì mất lòng tin rất nhanh.
Không giấu nguồn gốc. Đàn cưa từ rừng thì nói là từ rừng. Nhóm cần thông tin thật để quyết định.
Không vận chuyển giữa trưa. Hộp kín trong xe nắng có thể nóng lên đủ làm chết ấp.
Không để người mới tự xoay xở. Cho đàn mà không chỉ cách đặt hộp, chống kiến thì đàn dễ mất.
Không đổi chỉ vì đàn đẹp. Đàn đông ong chưa chắc đã khoẻ lâu. Xem cả lịch sử của dòng.
Không quên đổi ngược. Chia sẻ là hai chiều. Nhận dòng của người khác thì cũng nên gửi lại dòng của mình.
Không bỏ qua việc báo kết quả. Đàn chết cũng phải báo. Thông tin xấu giúp cả nhóm tránh lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên đổi giống ong dú với trại khác một lần?
Không có lịch cố định cho mọi trại. Nhiều người chọn mỗi năm đưa vào một vài đàn khác dòng vào đúng mùa tách đàn, rồi theo dõi xem đàn đó có bén và tách tiếp được không.
Đổi đàn ong dú có cần cách ly như gia súc không?
Ong dú ít bệnh truyền nhiễm được biết rõ như ong mật, nhưng vẫn nên đặt đàn mới ở một góc riêng vài tuần để xem có kiến, ruồi hay nấm đi theo không trước khi đặt sát các đàn khác.
Có nên nhận đàn ong dú người khác cho miễn phí không?
Nên, nếu biết rõ nguồn gốc và đàn đủ khoẻ. Nhận rồi thì có trách nhiệm chăm cho tử tế và báo lại kết quả cho người cho.
Làm sao biết đàn đổi tới có phải khác dòng thật không?
Chỉ biết được qua ghi chép nguồn gốc của hai bên. Vì vậy sổ ghi đàn mẹ và nguồn gốc ban đầu quan trọng hơn bất cứ dấu hiệu nhìn bằng mắt nào.
Một người mới có thể tham gia nhóm giữ giống không?
Có, và thường là người được lợi nhiều nhất. Người mới nên nhận một hai đàn, chăm qua một mùa, học cách ghi chép rồi mới tham gia đổi đàn với các trại khác.
