Lấy mẫu mật ong dú đúng cách gồm năm việc: trộn đều cả lô, lấy từ nhiều điểm trong vật chứa, đựng vào lọ sạch khô kín, ghi nhãn đủ thông tin, giữ mát và gửi càng sớm càng tốt. Đồng thời giữ lại một phần mẫu lưu cùng lô ở nhà. Làm đúng thì phiếu kết quả mới nói đúng về mẻ mật mình bán.
Chuyện này khá hay gặp: múc một muỗng ở lớp trên cùng của can mật, đổ vào chai nước suối nhỏ, gửi xe khách lên thành phố. Ba ngày sau phòng kiểm nghiệm mới nhận. Kết quả: độ ẩm cao, nấm men rất cao. Người nuôi buồn mất mấy hôm, nhưng khi kiểm lại bằng mẫu lấy đúng cách thì con số khác hẳn. Mẫu đầu tiên không sai vì mật dở, mà vì cách lấy mẫu.
Bài này giải thích vì sao từng bước quan trọng, chứ không chỉ liệt kê thủ tục.
Mẫu phải “đại diện”: vì sao một muỗng trên cùng là chưa đủ
Mật trong một can hay một thau không đồng đều như mình tưởng. Mật ong dú loãng, các phần nhẹ hơn, nhiều nước hơn có xu hướng nổi lên trên. Nếu mật đã bắt đầu lên men, bọt và men cũng tập trung ở lớp mặt. Phấn và cặn thì lắng đáy. Múc một muỗng ở trên cùng thì mẫu loãng hơn, nhiều men hơn thực tế. Múc dưới đáy thì nhiều cặn hơn.
Chữ “đại diện” nghĩa là mẫu phải giống cả lô nhất có thể. Cách đơn giản là khuấy nhẹ cho đều trước khi lấy, khuấy chậm để không đưa bọt khí vào, rồi lấy ở vài vị trí khác nhau: trên, giữa, dưới, gộp lại thành một mẫu. Với lô gồm nhiều lọ nhỏ đã đóng sẵn, lấy ngẫu nhiên vài lọ thay vì chọn lọ đẹp nhất.
Một câu hỏi quan trọng là “lô” là gì. Nếu mình gộp mật nhiều hộp, nhiều ngày vào một can, thì can đó là một lô, phiếu kết quả nói về can đó. Nếu mỗi hộp mỗi ngày đóng riêng thì mỗi phần là một lô nhỏ. Lô càng rõ ràng thì kết quả càng có ý nghĩa, và khi có vấn đề mình biết đang nói tới mẻ mật nào.
Đừng gửi mẫu “đặc biệt” khác với hàng bán. Có người lọc kỹ riêng một lọ, để tủ lạnh riêng, rồi gửi đi kiểm. Phiếu đẹp, nhưng nó không nói gì về mật thật mình bán cho khách. Lừa phiếu là tự lừa mình, vì khi có sự cố, mình chẳng biết mật thật ra sao.
Các bước lấy và đóng mẫu
Hỏi phòng kiểm nghiệm trước. Hỏi lượng mẫu cần cho các chỉ tiêu mình chọn, loại lọ, cách gửi, thời gian nhận mẫu trong tuần. Một số phòng phát lọ chuẩn.
Rửa tay, đeo găng. Nhất là khi kiểm vi sinh. Tay trần làm tăng vi khuẩn trên mẫu.
Dùng dụng cụ lấy mẫu sạch, khô. Muỗng, ống hút inox hoặc nhựa thực phẩm đã rửa, tráng nước sôi, để khô hẳn.
Khuấy đều nhẹ nhàng. Khuấy chậm theo một chiều, không đánh mạnh tạo bọt.
Lấy từ nhiều vị trí. Trên, giữa, dưới của vật chứa, gộp vào một ca sạch rồi khuấy nhẹ lần nữa.
Chia làm hai hoặc ba phần giống nhau. Một phần gửi đi, một phần mẫu lưu ở nhà, thêm một phần nếu cần gửi đối chứng nơi khác.
Rót vào lọ sạch, khô, nắp kín. Lọ thuỷ tinh hoặc lọ của phòng kiểm nghiệm. Không dùng chai nước suối cũ, chai dầu cũ.
Chừa khoảng trống nhỏ trong lọ. Mật ong dú có thể sinh khí trên đường đi. Không rót đầy tới miệng.
Dán nhãn ngay. Ghi tên mẫu, mã lô, ngày khai thác, ngày lấy mẫu, người lấy, ghi chú “mật ong dú”.
Niêm phong nếu cần. Dán băng keo qua nắp, ký tên. Hữu ích khi mẫu cần dùng cho đối tác hay làm thủ tục.
Điền phiếu yêu cầu thử nghiệm. Ghi rõ chỉ tiêu cần kiểm, mục đích, thông tin liên hệ. Nói rõ là mật ong không ngòi.
Chụp ảnh mẫu và nhãn trước khi gửi. Lưu cùng sổ ghi. Khi cần đối chiếu, ảnh giúp nhớ đúng mẫu nào.
Giữ mẫu trên đường gửi: nhiệt độ và thời gian là hai kẻ thù
Mật ong dú là sản phẩm “sống”, men trong mật vẫn hoạt động. Mẫu để trong cốp xe nóng nửa ngày có thể khác hẳn mẫu lúc vừa lấy: men phát triển thêm, độ chua tăng, HMF có thể tăng nếu nóng nhiều. Kết quả đo khi đó là kết quả của mẫu đã thay đổi, không phải của lô mật trong nhà.
Vì vậy, nên lấy mẫu sát ngày gửi, giữ mẫu nơi mát, nếu đường xa thì đặt lọ trong thùng xốp có túi đá gel, quấn khăn để đá không chạm trực tiếp vào lọ. Gửi đầu tuần thay vì cuối tuần, để mẫu không nằm chờ qua ngày nghỉ ở bưu cục hay phòng nhận mẫu.
Nếu mang trực tiếp, tốt nhất là mang đến ngay trong ngày lấy mẫu. Hỏi trước giờ nhận mẫu của phòng kiểm nghiệm, tránh đến lúc họ đã nghỉ.
Mẫu lưu ở nhà cũng phải giữ cùng điều kiện như lô mật bán, không “ưu ái” cất tủ lạnh nếu lô hàng để ở kệ. Mẫu lưu dùng để đối chiếu khi có khiếu nại hoặc khi kết quả có vấn đề, nên nó phải giống lô mật thật.
Những lỗi làm kết quả sai lệch và cách tránh
Múc ở lớp mặt. Mẫu loãng hơn, nhiều men hơn cả lô. Khuấy đều và lấy nhiều vị trí.
Dùng lọ ướt. Thêm nước vào mẫu, độ ẩm và vi sinh tăng giả. Lọ phải khô hẳn.
Chai cũ, chai đựng thứ khác. Mùi và chất cũ có thể làm sai kết quả dư lượng, cảm quan. Dùng lọ mới hoặc lọ của phòng kiểm nghiệm.
Để mẫu dưới nắng, trong xe nóng. HMF và vi sinh thay đổi. Giữ mát suốt đường đi.
Gửi chậm nhiều ngày. Mẫu thay đổi theo thời gian. Lấy sát ngày gửi.
Lượng mẫu không đủ. Phòng không làm đủ chỉ tiêu hoặc phải gọi lại. Hỏi trước lượng cần.
Không ghi nhãn hoặc ghi chung chung. Gửi nhiều mẫu cùng lúc mà ghi “mật 1, mật 2” thì sau này không biết là lô nào.
Không nói rõ là mật ong dú. Người phân tích có thể dùng phương pháp, ngưỡng của mật ong thường mà không lưu ý.
Không giữ mẫu lưu. Khi kết quả có vấn đề, không có gì để kiểm lại, không biết lỗi do mẫu hay do lô.
Gộp mật nhiều mùa vào một mẫu. Kết quả thành “trung bình” không nói lên điều gì cụ thể. Mỗi mùa, mỗi nguồn hoa nên là một lô riêng.
Chọn mẫu đẹp nhất để gửi. Phiếu đẹp mà không đúng thực tế. Khi có sự cố, phiếu đó không giúp được gì.
Thông tin nên ghi kèm mẫu và vì sao cần
Mã lô. Nối phiếu kết quả với đúng mẻ mật trong kho. Không có mã lô thì phiếu chỉ là một tờ giấy chung chung.
Ngày khai thác. Mật để lâu thì độ chua, HMF thay đổi. Biết ngày khai thác mới hiểu được con số.
Ngày lấy mẫu và ngày gửi. Khoảng cách giữa hai ngày này giúp giải thích khi vi sinh cao bất thường.
Hộp hoặc nhóm hộp nguồn. Nếu mẫu có vấn đề, biết ngay nên xem lại hộp nào.
Loài ong, nếu biết. Mật mỗi nhóm ong dú khác nhau về độ loãng, độ chua. Ghi loài giúp so sánh các lần kiểm.
Mùa và nguồn hoa chính. Mật mùa mưa và mùa khô khác nhau. Ghi “mùa khô, gần vườn cà phê” chẳng hạn giúp đọc kết quả có ngữ cảnh.
Cách khai thác. Rút ống hay vắt tay ảnh hưởng nhiều tới vi sinh và tạp chất.
Đã xử lý gì chưa. Đã lọc, đã làm lạnh, đã giảm ẩm hay chưa. Mỗi cách xử lý làm thay đổi kết quả.
Điều kiện bảo quản lô hàng. Để kệ thường, tủ mát hay tủ lạnh. Mẫu lưu cũng phải để giống vậy.
Người lấy mẫu. Khi nhiều người cùng làm, biết ai lấy giúp hỏi lại chi tiết.
Mục đích kiểm. Tự biết, cho đối tác hay làm thủ tục. Ghi lại để sau này nhìn sổ hiểu vì sao đã chọn bộ chỉ tiêu đó.
Câu hỏi thường gặp
Gửi mẫu mật ong dú qua bưu điện được không?
Được, nếu đóng gói kín, chống vỡ và giữ mát khi đường xa. Hỏi trước phòng kiểm nghiệm có nhận mẫu qua bưu điện không và gửi vào ngày họ nhận.
Mẫu lưu giữ bao lâu thì bỏ?
Nên giữ ít nhất tới khi lô mật đó bán hết và qua thời hạn sử dụng ghi trên nhãn. Như vậy khi có khiếu nại muộn vẫn còn mẫu đối chiếu.
Có cần gửi mẫu riêng cho từng hộp ong?
Không cần, trừ khi mình muốn so sánh các hộp. Thường gửi theo lô, tức phần mật được gộp và bán cùng nhau.
Lấy mẫu mật còn trong bình sáp có được không?
Được nếu mục đích là nghiên cứu mật tự nhiên trong tổ. Nhưng để kiểm chất lượng hàng bán, nên lấy mẫu từ mật đã khai thác, đã xử lý như khi bán.
Kết quả hai phòng kiểm nghiệm khác nhau thì tin bên nào?
Khác biệt nhỏ là bình thường do phương pháp. Khác lớn thì xem lại mẫu gửi hai bên có giống nhau không, cách bảo quản, thời gian gửi. Mẫu lưu giúp kiểm lại.
Có thể nhờ hội nhóm gom mẫu gửi chung không?
Được, và thường tiết kiệm chi phí đi lại. Chỉ cần mỗi mẫu ghi nhãn rõ chủ trại, mã lô để không lẫn.
