Năm đầu nuôi ong dú nên đi theo bốn quãng: ba tháng đầu để đàn ổn định và mình tập nhìn, quãng thứ hai để giữ đàn qua mùa khó nhất của vùng mình, quãng thứ ba thử tách một đàn hoặc thu một ít mật nếu đàn thật sự đủ mạnh, và quãng cuối để tự đánh giá. Mục tiêu năm đầu là giữ đàn sống và học đọc đàn, chưa phải lượng mật.
Năm đầu không phải năm thu mật. Câu này nghe hơi buồn với người háo hức, nhưng người nuôi lâu năm nào cũng gật đầu. Ai cố lấy mật ngay năm đầu thường phải trả giá bằng đàn yếu ở năm sau. Dưới đây là lộ trình mẫu; mỗi vùng mùa khác nhau nên hãy dời các quãng theo lịch mưa nắng ở nơi mình ở.
Mục tiêu thật của năm đầu là gì?
Mục tiêu đầu tiên là giữ đàn sống qua đủ một vòng mùa. Nghe đơn giản, nhưng một đàn mới về chỗ lạ phải làm quen nguồn hoa, chịu thời tiết mới, đối mặt kẻ thù mới. Đàn qua được một năm ở vườn mình là đàn đã thích nghi, và mình cũng đã biết vườn mình hợp với ong tới đâu.
Mục tiêu thứ hai là học đọc đàn. Cuối năm đầu, mình nên nhìn cửa tổ và nói được đàn đang khoẻ, đang bình thường hay đang có chuyện. Muốn được vậy, phải nhìn đều và ghi chép đều suốt năm.
Mục tiêu thứ ba là biết lịch hoa của vườn mình. Tháng nào ong mang phấn nhiều, tháng nào ong ra thưa, tháng nào mưa dầm ong nằm nhà. Lịch này chỉ có được bằng cách ghi lại một năm. Nó sẽ là căn cứ cho mọi quyết định năm sau: khi nào tách, khi nào thu, khi nào để yên.
Thu mật, nhân đàn là phần thưởng chứ không phải mục tiêu. Nếu đàn mạnh, cuối năm có thể thử một chút để học tay. Nếu đàn chưa đủ, chờ năm sau cũng không mất gì.
Ba tháng đầu: để đàn ổn định và tập nhìn
Tuần đầu gần như không động vào hộp. Đàn mới chuyển về cần định hướng lại, ong bay quanh hộp vẽ vòng để nhớ chỗ. Đừng dời hộp, đừng mở.
Kiểm tra chống kiến ngay ngày đầu. Đàn mới chuyển về, ong gác còn rối, kiến lọt vào lúc này rất nguy.
Ra nhìn cửa tổ mỗi ngày hai lần. Ghi số ong ra vào trong một phút, thời tiết, màu phấn.
Mở hộp lần đầu sau vài tuần. Khi thấy ong ra vào đều, cửa tổ được đắp lại, chọn ngày nắng ráo mở nhìn nhanh, tốt nhất có người kinh nghiệm bên cạnh.
Không cho ăn nếu không có lý do. Phần lớn vườn có đủ hoa. Cho ăn vô cớ kéo kiến và làm ẩm hộp.
Khảo sát cây quanh nhà. Đi vòng vài trăm mét, ghi cây nào đang ra hoa, ong có đậu không.
Làm quen với hàng xóm. Hỏi lịch phun thuốc, nhờ báo trước khi phun. Nhiều người sẵn lòng nếu mình nói rõ.
Chụp ảnh cửa tổ hằng tuần. Cùng một góc, cùng giờ. Ảnh xếp theo thời gian cho thấy đàn đang phát hay đang chững.
Ghi lại mọi thứ lạ. Ong chết nhiều, ruồi lạ quanh hộp, mùi lạ. Kèm ngày và thời tiết.
Đọc thêm một chủ đề mỗi tuần. Lúc này kiến thức sẽ thấm hơn vì mình đã có đàn để đối chiếu.
Cuối tháng thứ ba, đọc lại sổ. Viết một đoạn ngắn: đàn mình đang thế nào, vì sao mình nghĩ vậy.
Quãng giữa năm: qua mùa khó
Biết mùa khó của vùng mình là gì. Có vùng khó nhất là mùa mưa dầm, có vùng là nắng hạn gay gắt, có vùng là gió lạnh. Hỏi người nuôi gần nhà.
Mùa mưa: giữ hộp khô. Kiểm mái che, độ nghiêng, chỗ nước tạt. Hộp ướt lâu ngày làm mốc và hư phấn.
Mùa mưa: không mở hộp khi trời ẩm. Chờ những ngày nắng ráo giữa đợt mưa nếu thật cần.
Mùa nắng: kiểm tra bóng mát giờ trưa. Cây rụng lá có thể làm chỗ đặt hộp bỗng lộ nắng. Che thêm nếu cần.
Mùa nắng: chậu nước cho ong. Đặt chậu nước nông có đá cuội gần hộp, thay nước thường xuyên.
Theo dõi kiến sát hơn. Đầu mùa mưa kiến hay dời tổ, tìm chỗ khô, rất dễ tìm đến hộp ong.
Không thu mật trong mùa khó. Mật dự trữ là thứ giúp đàn qua những ngày không ra được.
Ghi lại khoảng thời gian ong ít ra. Đây là thông tin quan trọng cho lịch năm sau.
Nếu đàn suy, tìm nguyên nhân trước khi can thiệp. Xem lại sổ, nhìn cửa tổ, hỏi người có kinh nghiệm. Can thiệp vội có khi làm tệ thêm.
So hai đàn với nhau. Nếu nuôi hai đàn, đàn nào chịu mùa khó tốt hơn, vì sao. Đó là bài học về sức đàn.
Giữ tinh thần. Mùa khó là lúc nhiều người mới nản. Đàn vượt qua được mùa này là đàn đã thích nghi.
Quãng sau: thử tách hoặc thu mật nhỏ nếu đàn đủ sức
Chỉ làm khi đàn có dấu hiệu mạnh rõ. Ong ra vào đông, nhiều bình mật đầy, khu ấp lớn, tổ chiếm phần lớn hộp.
Chọn đúng mùa hoa. Tách hay thu đều nên làm khi quanh vườn đang có nhiều hoa, đàn kịp bù lại.
Chỉ thử trên một đàn. Đàn còn lại để nguyên làm đối chứng và làm "bảo hiểm" nếu thử không thành.
Lần tách đầu nên có người hướng dẫn. Đi học lại hoặc nhờ người có kinh nghiệm làm mẫu trên chính đàn nhà mình.
Thu mật lần đầu: lấy ít. Chỉ lấy vài bình ở phía ngoài, chừa phần lớn cho đàn. Mục đích là học tay, không phải lấy mật.
Giữ vệ sinh khi thu. Dụng cụ sạch, khô; không để mật nhỏ giọt trong hộp; dán kín khe sau khi thu.
Bảo quản mật đúng cách. Mật ong dú nhiều nước, dễ lên men. Đựng lọ sạch, kín, để chỗ mát, ghi ngày thu.
Theo dõi đàn sau khi tách hoặc thu. Nhìn cửa tổ kỹ trong vài tuần. Đàn mới tách cần thời gian để có ong chúa đẻ.
Ghi lại từng bước đã làm. Giờ nào, làm gì, đàn phản ứng ra sao. Lần sau sẽ nhanh hơn nhiều.
Nếu đàn chưa đủ, cứ chờ. Không tách, không thu ở năm đầu cũng không phải là thất bại.
Đi học thêm một buổi nếu cần. Lúc này đi lại buổi thực hành, như khoá thứ Bảy cuối tháng ở Trại Ong Quý tại Trảng Bàng, sẽ thấm hơn hẳn lần đầu vì mình đã có câu hỏi thật.
Cuối năm: tự chấm điểm cho mình
Cuối năm, ngồi đọc lại cả cuốn sổ một lượt. Đừng chỉ nhìn vào việc đàn còn hay mất, có mật hay không. Hãy xem mình đã thay đổi cách nhìn thế nào. Những trang đầu thường ghi chung chung, những trang sau sẽ cụ thể hơn: số ong, màu phấn, dáng cửa tổ, mùi.
Tự hỏi vài câu: mình có đoán đúng được đàn sắp suy hay sắp mạnh trước khi nó thấy rõ không? Mình biết vườn mình tháng nào nhiều hoa, tháng nào thiếu chưa? Có lần nào mình làm hại đàn không, và lần sau sẽ tránh thế nào?
Nếu đàn vẫn sống khoẻ, mình đã có nền tốt. Năm thứ hai có thể tính tách thêm một hai đàn, thử thu mật đều hơn, tìm hiểu hộp nhiều tầng. Nếu mất đàn, đó cũng là dữ liệu quý: đọc lại sổ, tìm nguyên nhân, sửa chỗ đặt hay cách chăm rồi bắt đầu lại.
Một điều nữa: chia sẻ lại những gì mình ghi được với người mới hơn. Giải thích cho người khác là cách tốt nhất để biết mình đã thật sự hiểu tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Năm đầu nên nuôi bao nhiêu đàn?
Một tới hai đàn là đủ. Hai đàn cho mình cái để so sánh mà vẫn đủ thời gian nhìn kỹ từng đàn.
Năm đầu có nên thu mật không?
Chỉ nên thu một ít để học tay khi đàn thật sự mạnh và đang mùa hoa. Nếu đàn chưa đủ, để dành mật cho đàn là quyết định đúng.
Bắt đầu năm đầu vào tháng nào thì tốt?
Thường dễ hơn khi thời tiết dịu và quanh vườn có nhiều hoa. Mỗi vùng mỗi khác, hỏi người nuôi gần nhà để chọn thời điểm.
Lỡ mất đàn giữa năm đầu thì có nên mua đàn khác ngay?
Nên tìm nguyên nhân trước. Nếu do chỗ đặt hay thuốc phun, đàn mới sẽ chịu y vậy. Sửa xong nguyên nhân rồi hãy bắt đầu lại.
Năm đầu có cần hộp nhiều tầng không?
Chưa cần. Hộp đơn vừa sức đàn là đủ để học. Khi đàn mạnh, tổ đầy hộp, lúc đó mới tính tới tầng thêm.
Năm thứ hai nên học gì tiếp?
Tách đàn có kế hoạch, thu mật đều tay và sạch, bảo quản mật, và dùng sổ ghi chép năm đầu để lên lịch cho năm thứ hai.
