Nhân đàn ong dú để thả về tự nhiên phần lớn là không nên làm tràn lan. Nó chỉ có ích khi đàn thả đúng loài bản địa, từ nguồn giống của chính vùng đó, nơi thả còn hốc làm tổ và đủ hoa, và có người theo dõi sau khi thả. Ở hầu hết những nơi ong hoang đang thưa, giữ cây có hốc và trồng thêm hoa giúp được nhiều hơn mang đàn tới.
Ý tưởng thả ong về rừng thường xuất phát từ tấm lòng tốt: trại đã có nhiều đàn, rừng quanh đây vắng ong, sao không trả lại? Nhưng tự nhiên có cách vận hành của nó, và một việc làm tốt bụng có thể gây hại nếu không hiểu. Bài này đặt các câu hỏi cần trả lời trước khi mang hộp vào rừng.
Vì sao rừng vắng ong chưa chắc là do thiếu ong
Trước khi thả, hãy hỏi: tại sao chỗ này vắng ong dú? Nếu vì cây già bị chặt hết, không còn hốc, thì đàn thả vào cũng không có chỗ để đàn con của nó lập tổ sau này. Nếu vì xung quanh phun thuốc dày, đàn thả vào sẽ chết như những đàn trước. Nếu vì thiếu hoa mùa khô, đàn thả vào sẽ đói.
Nói cách khác, ong vắng thường là triệu chứng, không phải bệnh. Thả đàn mới vào mà không sửa nguyên nhân giống như thả cá vào ao đang ô nhiễm. Có khi vài tháng đầu thấy ổn, rồi đàn tàn, công sức mất theo.
Ngược lại, nếu sửa được nguyên nhân, ong dú từ các vạt rừng xung quanh có thể tự quay lại, dù chậm. Ong dú lan ra bằng cách lập tổ mới gần tổ mẹ, nên chỉ cần còn vài đàn ở gần, có hốc và hoa thì quần thể sẽ dày dần.
Thả đàn chỉ thật sự có lý khi vùng đó đã sửa xong nguyên nhân nhưng ở quá xa mọi đàn hoang khác, ong không thể tự quay về. Trường hợp đó có, nhưng ít hơn nhiều so với số lần người ta muốn thả.
Những rủi ro khi thả đàn ong dú về rừng
Sai loài. Thả loài không vốn có ở đó, dù cũng là ong dú, có thể tranh hốc, tranh hoa với loài bản địa.
Sai nguồn giống. Đàn từ vùng khác dù cùng loài có thể mang đặc điểm khác, trộn vào làm loãng sự thích nghi của đàn địa phương.
Đàn trại đã quá giống nhau. Thả nhiều đàn cùng một dòng tách ra từ vài đàn gốc là đưa vào rừng một nhóm họ hàng gần.
Mang theo ký sinh, thiên địch. Ruồi đẻ trứng, nấm có thể theo hộp vào nơi trước đó chưa có.
Đàn chết vì không quen. Đàn sống trong hộp, được che chắn, ra rừng gặp mưa nắng, kiến dữ có thể không trụ nổi.
Hộp mục, đàn mất nhà. Hộp gỗ buộc trên cây vài năm là mục. Không ai thay thì đàn chết theo.
Tạo ảo tưởng đã bảo tồn. Chụp ảnh thả ong rồi thôi, trong khi cây vẫn bị chặt quanh đó.
Mời người khác tới bắt. Hộp buộc trên cây dễ thấy, dễ bị người khác lấy về.
Tranh hoa với đàn hoang còn sót. Nơi hoa ít, thêm đàn có thể làm đàn hoang yếu đi.
Tốn công mà không đo được. Không theo dõi thì không biết thả có ích hay không.
Vướng quy định. Thả sinh vật vào rừng đặc dụng, rừng phòng hộ có thể cần xin phép. Hỏi ban quản lý trước.
Khi nào thả đàn có thể có ích
Vùng đã trồng lại rừng nhiều năm. Cây đã đủ lớn, có hoa, nhưng quá xa nguồn ong hoang.
Nguyên nhân mất ong đã được sửa. Không còn phun thuốc dày, không còn chặt cây già.
Có hốc hoặc hộp bền lâu. Đàn và đàn con sau này có chỗ để ở.
Đúng loài từng có ở đây. Hỏi người già, xem các tổ hoang gần nhất để biết loài nào là bản địa.
Nguồn giống từ vùng gần. Lấy từ đàn có gốc ở cùng vùng sinh thái, không mang từ xa tới.
Nhiều dòng khác nhau. Thả vài đàn từ nhiều nguồn tốt hơn nhiều đàn cùng một đàn mẹ.
Có người theo dõi lâu dài. Kiểm định kỳ vài năm, ghi lại đàn sống, đàn chết, có đàn con không.
Có sự đồng ý của chủ rừng. Ban quản lý, cộng đồng hay chủ đất phải biết và đồng ý.
Đàn thả đủ khoẻ. Đàn có ấp nhiều, mật dự trữ đủ để qua giai đoạn đầu.
Thả vào đầu mùa hoa. Đàn có thời gian lấy sức trước mùa khan.
Cộng đồng xung quanh hiểu việc mình làm. Người dân biết thì ít ai tới phá, có khi còn giúp trông.
Việc giúp ong hoang hiệu quả hơn thả đàn
Nếu mục tiêu là có nhiều ong dú hoang hơn, việc đầu tiên là giữ chỗ ở. Mỗi cây rỗng ruột không bị chặt là một nhà sẵn có. Ở nơi cây già đã hết, đặt thêm hốc dự phòng bền lâu như khúc gỗ rỗng, hộp gỗ dày. Hốc có rồi, ong từ quanh đó sẽ tìm tới theo cách của chúng.
Việc thứ hai là hoa. Ong dú cần hoa nối nhau qua các mùa, đặc biệt lúc chuyển mùa khi cây trồng chưa ra hoa. Giữ bờ hoa dại, trồng cây bản địa ra hoa, cây cho nhựa. Một vùng nhiều hoa và nhựa là nơi đàn con có cơ hội sống.
Việc thứ ba là giảm thuốc. Nói chuyện với hàng xóm về giờ phun, về loại thuốc, nhắc nhau đọc nhãn và giữ đúng thời gian cách ly. Đàn hoang chết vì thuốc là điều ít ai thấy, vì không ai đếm.
Còn những đàn dư trong trại, thay vì thả về rừng, hãy chia cho người mới nuôi để họ không phải vào rừng bắt. Mỗi đàn chia đi là một đàn hoang được để yên. Đó cũng là một cách trả lại cho tự nhiên, gián tiếp nhưng chắc chắn hơn.
Nếu vẫn quyết định thả, làm thế nào cho đúng
Viết kế hoạch ngắn. Thả ở đâu, bao nhiêu đàn, loài gì, ai theo dõi, theo dõi bao lâu.
Xin ý kiến người có hiểu biết. Kiểm lâm, người nghiên cứu ở trường đại học gần nhất, người nuôi lâu năm.
Khảo sát ong hoang quanh đó. Biết có loài nào, đàn nào gần để tránh chồng lấn.
Chọn hốc thả bền. Khúc gỗ dày hoặc hộp có mái che, không dùng hộp mỏng dễ mục.
Đặt hộp nơi khó thấy từ đường. Giảm khả năng bị người khác lấy mất.
Chặn kiến chân cây. Đàn mới đặt yếu nhất trong tháng đầu.
Đánh số và ghi vị trí từng đàn. Không có vị trí thì không theo dõi được.
Kiểm định kỳ. Mỗi vài tháng xem ong còn ra vào, có đàn con quanh đó không.
Ghi cả kết quả xấu. Đàn chết cũng là thông tin. Ghi để lần sau không lặp sai.
Không thả thêm khi chưa rõ kết quả lần trước. Chờ ít nhất một vòng mùa để biết đàn có trụ được không.
Chia sẻ kết quả với cộng đồng. Kinh nghiệm thả ong ở Việt Nam còn ít, mọi ghi chép thật đều có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Thả đàn ong dú vào vườn nhà có giống thả về rừng không?
Không hẳn. Đặt đàn trong vườn mình là nuôi, mình vẫn trông nom được. Thả về rừng là giao đàn cho tự nhiên, không còn chăm, nên những rủi ro về loài, nguồn giống và hốc làm tổ quan trọng hơn nhiều.
Mua đàn ong dú để phóng sinh có nên không?
Không nên. Đàn mua về phóng sinh thường không rõ loài, không rõ nguồn, và người bán có thể lại vào rừng bắt đàn khác để bán tiếp, làm hại thêm quần thể hoang.
Làm sao biết loài ong dú nào là bản địa của vùng mình?
Quan sát các tổ hoang còn lại trong vùng, hỏi người già, gửi ảnh rõ nét cho người có kinh nghiệm nhận diện. Loài thấy trong tổ hoang tự nhiên ở gần là loài đáng tin nhất.
Ong dú thả về rừng có tự sống được không?
Có thể, nếu đàn khoẻ, hốc tốt, đủ hoa và ít thiên địch. Nhưng nhiều đàn nuôi lâu trong hộp được che chắn, khi ra rừng có thể yếu hơn đàn hoang, nên cần theo dõi chứ không thả rồi bỏ.
Dự án trồng rừng có nên đưa ong dú vào không?
Có thể cân nhắc khi rừng đã lớn, có hoa và hốc, và cách xa nguồn ong hoang. Trước đó, việc giữ lại cây già, trồng cây bản địa ra hoa thường giúp ong hơn là đưa hộp vào sớm.
