Đặt trại ong dú cạnh nhà màng rau, dưa có lợi trong một số trường hợp: hộp nằm ngoài nhà màng dưới bóng mát, ong ra vào được qua cửa hay ô thông, và nhà màng đã giảm thuốc trừ sâu. Vướng lớn nhất là ba thứ: trong nhà màng nóng hơn bên ngoài nhiều, lưới chắn côn trùng chặn luôn cả ong, và thuốc phun trong không gian kín đọng lâu hơn ngoài vườn.
Câu hỏi này hay đến từ người trẻ làm nông nghiệp công nghệ cao: "Dưa lưới phải thụ phấn tay mệt quá, đặt ong dú vào được không?" Câu trả lời ngắn là có thể thử, nhưng đừng bỏ thụ phấn tay ngay. Bài này giải thích vì sao.
Ong dú vào nhà màng làm được gì?
Ở một số nước, ong không ngòi đã được dùng để thụ phấn cây trồng trong nhà kính, vì chúng nhỏ, hiền, không chích người làm. Đó là lý do nhiều người nghĩ tới ong dú cho nhà màng ở Việt Nam. Ý tưởng không sai, nhưng mỗi loài cây, mỗi kiểu nhà màng cho kết quả khác nhau, và ở Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm đúc kết rộng rãi.
Với các loại dưa, bầu bí có hoa đực hoa cái riêng, phấn phải được mang từ hoa đực sang hoa cái. Trong nhà màng kín, không có gió và côn trùng, nên người trồng thụ phấn tay. Ong dú ghé hoa dưa được, nhưng có ghé đủ đều, đủ đúng lúc hoa cái mở hay không thì tuỳ đàn, tuỳ nhiệt độ, tuỳ số hoa.
Với rau ăn lá như cải, xà lách thì không cần thụ phấn vì thu lá trước khi ra hoa. Đặt ong cạnh nhà màng rau ăn lá không giúp gì cho rau, chỉ là tận dụng chỗ đất trống và nguồn hoa quanh khu. Người trồng nên biết rõ mình đặt ong để làm gì.
Cách đúng là thử nhỏ: một nhà màng có ong, một nhà màng thụ phấn tay như cũ, so qua vài vụ. Ghi số trái đậu, độ đều của trái. Kết quả của chính khu mình mới là căn cứ để quyết.
Những vướng mắc khi đưa ong vào nhà màng
Nóng. Trong nhà màng buổi trưa nóng hơn ngoài trời nhiều. Hộp ong để trong nhà dễ nóng tới mức sáp mềm, ong bỏ tổ.
Lưới chắn côn trùng. Nhà màng có lưới để chặn bọ trĩ, rầy. Lưới đủ mịn để chặn sâu thì cũng chặn ong. Ong chỉ vào được khi có ô mở hay cửa mở.
Màng phủ làm ong lạc hướng. Ong định hướng nhờ ánh sáng mặt trời. Một số loại màng lọc bớt một phần ánh sáng, có thể làm ong bay lúng túng trong nhà.
Hoa không đủ cho đàn. Một nhà màng dưa ra hoa trong vài tuần mỗi vụ rồi thôi. Đàn ong cần ăn quanh năm, không sống nổi chỉ nhờ hoa trong nhà.
Thuốc phun trong không gian kín. Thuốc phun trong nhà màng đọng lâu hơn, ong vào đúng lúc là trúng nặng.
Ong đập vào màng. Ong bay lên mái, đậu trên màng, có con kiệt sức không tìm được đường ra.
Độ ẩm cao. Nhà màng tưới nhỏ giọt và phun sương làm ẩm, hộp để trong nhà dễ mốc.
Người làm đi lại nhiều. Lối giữa các luống hẹp, người làm hái tỉa liên tục, hộp đặt trong nhà dễ bị va.
Chuyển hộp ra vào làm đàn yếu. Mỗi vụ chuyển hộp vào rồi chuyển ra, ong mất phương hướng mỗi lần.
Kết quả chưa chắc. Không ai hứa được ong dú thay hoàn toàn thụ phấn tay cho dưa trong nhà màng ở mọi nơi.
Chi phí cơ hội. Giữ đàn sống quanh năm để dùng vài tuần mỗi vụ là một khoản công không nhỏ.
Bố trí sao cho ong sống được và nhà màng vẫn an toàn
Cách ổn định nhất là đặt hộp ở ngoài, không phải trong nhà màng. Hành lang giữa hai nhà màng, mép khu trại có bóng cây, là chỗ tốt. Ong sống ở ngoài, ăn hoa quanh khu, và khi nhà màng mở cửa thông vào mùa ra hoa thì ong tự vào ghé hoa rồi ra.
Chỗ đặt hộp phải có bóng mát thật. Hành lang giữa hai nhà màng thường hứng nóng hắt ra từ màng và từ nền bê tông. Dựng thêm mái che, trồng dàn leo, hay đặt hộp sát bên cây lớn. Đừng để hộp nằm ngay đường gió nóng thổi ra từ quạt hút của nhà màng.
Quanh khu nhà màng thường trống trải, toàn nền đất nện hoặc sỏi. Muốn ong sống được quanh năm, cần trồng thêm cây ra hoa ở bờ rào, quanh bể nước, dọc lối đi. Đây là việc nhiều khu nhà màng bỏ quên vì muốn khu vực sạch cỏ để giảm sâu bệnh. Phải cân bằng: cây hoa đặt xa cửa nhà màng một khoảng, chọn cây ít sâu hại.
Về thuốc: ngày phun trong nhà màng thì đóng các cửa thông dẫn ra khu hộp, hoặc đóng cửa tổ sáng sớm. Sau khi phun, mở thông gió cho thuốc tan rồi mới để ong vào lại. Thời gian chờ mỗi loại thuốc một khác, đọc nhãn, đừng ước chừng.
Nếu thử đặt hộp vào trong nhà màng để thụ phấn, chỉ đặt trong mùa ra hoa, chọn đầu nhà màng mát nhất, có che nắng trên hộp, và theo dõi ong hằng ngày. Thấy ong chết nhiều trên màng hay đàn thưa đi thì đưa ra ngay.
Lợi thật của mô hình này là gì?
Tận dụng chỗ đất trống. Hành lang, bờ rào khu nhà màng thường bỏ không. Đặt vài hộp ong có thêm một nghề phụ.
Bắt buộc khu trại giảm thuốc. Có ong, người trồng phải nghĩ kỹ hơn mỗi lần phun. Nhiều khu chuyển sang dùng thiên địch, bẫy dính, chế phẩm sinh học.
Thêm côn trùng có ích quanh khu. Trồng cây hoa cho ong cũng nuôi luôn thiên địch như bọ rùa, ong ký sinh.
Câu chuyện cho sản phẩm. Khách mua dưa, rau hỏi về hộp ong. Một khu trồng có ong là một câu chuyện đáng kể, miễn kể thật.
Có thể giảm một phần thụ phấn tay. Ở nơi đã thử thành công, ong giúp giảm việc thụ phấn tay. Nhưng phải tự thử ở khu mình.
Mật cho người làm. Vài hộp cho một ít mật mỗi năm, đủ cho nhà dùng hoặc biếu.
Học thêm về sinh thái khu trồng. Theo dõi ong buộc người trồng để ý mùa hoa, côn trùng, thời tiết quanh khu.
Không phải lợi kinh tế chắc chắn. Đặt ong không bảo đảm tăng sản lượng hay thu nhập. Đây là thử nghiệm, không phải công thức.
Rủi ro thấp nếu đặt ngoài. Hộp đặt ngoài nhà màng thì có hỏng cũng không ảnh hưởng vụ dưa.
Dễ bắt đầu nhỏ. Vài hộp ở hành lang là đủ để thử, không cần đầu tư lớn.
Kết nối với người nuôi ong. Khu nhà màng không tự nuôi có thể nhờ người nuôi ong trong vùng đặt hộp, hai bên thoả thuận rõ.
Thử nghiệm thế nào để biết có đáng làm
Chọn hai nhà màng giống nhau. Cùng giống dưa, cùng thời vụ, cùng cách chăm. Một có ong, một không.
Giữ thụ phấn tay ở cả hai lúc đầu. Vụ đầu không bỏ thụ phấn tay ở nhà có ong, chỉ quan sát ong có ghé hoa không.
Đếm ong ghé hoa. Sáng đứng vài phút ở một luống đếm số ong đậu hoa. Ghi lại theo ngày.
Vụ sau mới giảm thụ phấn tay. Nếu ong ghé đều, vụ sau giảm thụ phấn tay ở một phần luống, so tỷ lệ đậu trái.
Ghi nhiệt độ trong và ngoài. Một nhiệt kế đơn giản cho biết hộp đặt chỗ nào là quá nóng.
Theo dõi sức đàn. Đàn có yếu đi sau mùa thử không. Ong được cái này mất cái kia thì không bền.
Ghi lịch phun thuốc. Đối chiếu ngày phun với ngày thấy ong chết.
Thử qua nhiều vụ. Một vụ không đủ để kết luận. Thời tiết mỗi vụ một khác.
Hỏi người đã thử. Các nhóm trồng nhà màng có thể đã có người thử. Hỏi họ cả cái hỏng lẫn cái được.
Không quảng cáo trước khi chắc. Đừng in lên bao bì "thụ phấn bằng ong" khi chưa thật sự dùng ong thay thụ phấn tay.
Sẵn sàng dừng. Nếu sau vài vụ không thấy khác biệt, giữ ong ở ngoài làm nghề phụ, thụ phấn tay vẫn như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có làm hỏng dưa trong nhà màng không?
Ong dú không cắn trái lành. Ong chỉ ghé hoa lấy phấn và mật. Trái nứt, trái chín rục thì có thể có ong bu, nhưng đó là trái đã hỏng sẵn.
Có nên dùng ong mật thay ong dú cho nhà màng không?
Ong mật cũng được dùng để thụ phấn trong nhà kính ở nhiều nơi, nhưng có ngòi, đàn lớn, cần người biết nghề. Ong dú hiền hơn, đàn nhỏ hơn. Chọn loại nào tuỳ quy mô và người chăm.
Nhà màng trồng cà chua có cần ong không?
Hoa cà chua tự thụ phấn được, nhưng cần rung để phấn rơi. Trong nhà màng người ta thường dùng cách rung hoặc côn trùng chuyên rung hoa. Ong dú không phải lựa chọn nổi bật cho cà chua.
Hộp ong đặt cách nhà màng bao xa là vừa?
Đủ gần để ong bay vào khi mở cửa thông, đủ xa để không hứng gió nóng từ quạt hút và sương thuốc. Hành lang có bóng mát cạnh nhà màng thường hợp.
Ong vào nhà màng có mang sâu bệnh vào không?
Ong ít mang sâu hại so với gió và người ra vào. Tuy vậy mở cửa thông cho ong cũng là mở cho côn trùng khác, nên cân nhắc với tình hình sâu bệnh của khu.
