Mở nắp hộp ong dú vào buổi sáng, mình sẽ thấy hai kiểu ong: những con màu nhạt, bò chậm trên bình sáp và bánh ấp, và những con sẫm màu, nhanh nhẹn ra vào cửa tổ. Đó không phải hai loại ong. Đó là cùng một loại ong thợ ở hai độ tuổi khác nhau, đang làm hai nhóm việc khác nhau.
Ong thợ ong dú đổi việc theo tuổi: còn non thì làm trong tổ, xây ô, đổ thức ăn, tiết sáp; lớn hơn thì cất mật, dọn rác, gác cửa; về già mới bay ra ngoài kiếm hoa. Cách chia việc này giải thích được nhiều chuyện ngoài vườn, từ vì sao tách đàn xong phần mới yếu hẳn, đến vì sao lấy mật đúng lúc thì đàn hồi nhanh.
Một đời ong thợ: từ trong tổ ra ngoài trời
Ong thợ mới chui ra khỏi ô có thân mềm, màu nhạt, gần như chưa bay được. Vài ngày đầu nó chủ yếu ở quanh bánh ấp, ăn thức ăn trong bình, và cơ thể cứng cáp dần. Đây là giai đoạn "học việc" mà đàn rất cần, vì chính lớp ong này sẽ làm những việc tỉ mỉ nhất trong tổ.
Khi đã cứng cáp, ong non bắt đầu tiết sáp từ các tuyến ở mặt trên bụng. Sáp ra thành những vảy nhỏ, ong lấy chân và hàm nhào trộn với nhựa cây để làm thành vật liệu xây. Lớp ong này xây ô mới, đổ thức ăn vào ô, vá lớp vỏ bọc quanh khu ấp. Khu ấp giống như một "lò sản xuất" do ong non vận hành.
Lớn thêm một chút, ong chuyển sang việc giữa nhà: nhận mật từ ong đi kiếm ăn về, cất vào bình, làm cho mật đặc lại, mang rác và xác ong chết ra khu đổ rác hoặc ra ngoài. Một số con đứng ở cửa tổ làm ong gác. Đây là quãng tuổi mà ong vừa quen trong nhà, vừa bắt đầu tiếp xúc với bên ngoài.
Cuối đời, ong thợ ra ngoài kiếm mật, phấn, nhựa cây và nước. Đây là việc nguy hiểm nhất: chim, nhện, thằn lằn, mưa gió, thuốc trừ sâu đều chờ ngoài kia. Đàn để việc nguy hiểm cho ong già là hợp lý, vì con già có ít thời gian sống còn lại. Mất một con già ít thiệt hơn mất một con non đang gánh khu ấp.
Các việc chính của ong thợ trong và ngoài tổ
Xây ô ấp. Ong non dùng hỗn hợp sáp và nhựa cây dựng ô mới ở mép bánh ấp. Không có ô thì chúa không có chỗ đẻ.
Đổ thức ăn vào ô. Ong thợ nhả hỗn hợp mật và phấn vào ô trước khi chúa đẻ. Lượng thức ăn này phải đủ cho ấu trùng lớn tới lúc hoá ong.
Tiết sáp. Sáp tiết ra từ tuyến ở lưng bụng của ong non. Sáp trộn nhựa cây thành vật liệu sẫm màu dùng xây gần như mọi thứ trong tổ.
Làm bình mật và bình phấn. Bình là những cái chum nhỏ hình trứng. Ong xây, đổ đầy, rồi đậy nắp khi mật đã đặc vừa ý.
Nhận và cô mật. Ong đi kiếm về chuyền mật hoa cho ong trong tổ. Ong trong tổ làm bay bớt nước trước khi cất, nhưng mật ong dú vẫn loãng hơn mật ong mật.
Dọn dẹp. Xác ong, sáp vụn, phân được gom về một góc làm bãi rác hoặc mang ra ngoài. Tổ sạch giảm nguy cơ nấm mốc và ruồi.
Gác cửa. Vài con đứng trong ống cửa, ngửi mùi từng con ra vào. Ong lạ, kiến, ruồi bị chặn, cắn hoặc trét nhựa.
Đóng cửa ban đêm. Một số loài thu hẹp hoặc bịt bớt cửa bằng nhựa vào ban đêm, sáng ra mở lại. Đó là việc của lớp ong gác.
Kiếm mật và phấn. Ong già bay ra các bụi hoa quanh vườn, mang mật trong bụng và phấn trên giỏ chân sau về tổ.
Lấy nhựa cây. Một nhóm ong chuyên đi gom nhựa từ vỏ cây, chồi non. Nhựa dùng làm vật liệu xây và để chống kẻ thù.
Lấy nước và quạt gió. Trời nóng, ong mang nước về và quạt ở cửa tổ để hạ nhiệt. Ong dú làm việc này kém hơn ong mật nên chỗ đặt hộp rất quan trọng.
Đàn tự điều chỉnh khi thiếu người ở một khâu
Lịch "tuổi nào làm việc nấy" không cứng nhắc. Nó giống một nếp quen hơn là một luật. Khi đàn thiếu người ở khâu nào, một số ong sẽ chuyển sang khâu đó sớm hơn hoặc muộn hơn bình thường. Nhờ vậy đàn không sụp chỉ vì mất một nhóm ong.
Ví dụ dễ thấy nhất là sau một trận mưa dài hay một lần phun thuốc ở vườn bên cạnh, đàn mất nhiều ong đi kiếm ăn. Vài ngày sau, mình sẽ thấy những con ong còn hơi nhạt màu đã ra cửa bay. Chúng được "đôn" lên sớm để bù chỗ trống. Cái giá là trong tổ thiếu ong non, ô mới xây chậm lại, và đàn cần thời gian để cân bằng.
Ngược lại, khi tách đàn, phần được mang đi chủ yếu là bánh ấp và ong bám trên đó, tức phần lớn là ong non. Ong già thì nhớ đường về cửa tổ cũ, nên nếu đặt hộp mới gần hộp mẹ, chúng bay về hộp mẹ. Phần tách ra thành ra có người xây nhưng không có người đi chợ. Đó là lý do phần tách thường "lặng" vài tuần đầu, phải có bình mật dự trữ đi kèm.
Hiểu điều này, người nuôi sẽ biết sắp xếp: tách đàn khi hoa đang nhiều, mang theo cả bình mật và bình phấn, đặt hai hộp đủ xa hoặc đổi chỗ để chia lại ong già. Những kỹ thuật này sẽ được làm kỹ ở các buổi thực hành, nhưng gốc của nó nằm ở chỗ hiểu ong thợ chia việc theo tuổi.
Áp dụng ngoài vườn: đọc đàn qua ong thợ
Cửa tổ đông ong ra vào buổi sáng. Là dấu hiệu lực lượng đi kiếm ăn đủ. So các hộp với nhau cùng một giờ sẽ thấy hộp nào mạnh, hộp nào yếu.
Ong mang phấn về nhiều. Thấy cục phấn màu trên chân sau là đàn đang nuôi ấu trùng tích cực, vì phấn là thức ăn đổ vào ô.
Ong mang nhựa cây về. Cục nhựa bóng, màu cam hoặc nâu trên chân là ong đang xây hoặc vá tổ. Sau khi mở hộp, lượng ong lấy nhựa tăng rõ.
Nhiều ong nhạt màu trong tổ. Đàn đang được bổ sung ong mới. Ít ong nhạt kéo dài là dấu hiệu chúa đẻ kém hoặc thiếu thức ăn.
Ong non bay ra cửa sớm. Có thể đàn vừa mất nhiều ong già. Xem lại vườn xung quanh có phun thuốc hay vừa có trận mưa dài không.
Ong gác ít, kiến lọt vào. Đàn quá yếu không đủ người gác. Thu nhỏ cửa tổ, xử lý đường kiến, đừng mở hộp thêm.
Bãi rác trong tổ đầy. Đàn thiếu người dọn hoặc có nhiều ong chết. Kiểm tra nguyên nhân chết trước khi dọn hộ.
Ong quạt ở cửa giữa trưa. Đàn đang chống nóng. Che thêm bóng mát hoặc dời hộp vào chỗ mát hơn trước mùa nắng gắt.
Lấy mật vào buổi sáng sớm dễ hơn. Lúc đó nhiều ong già chưa bay, nhưng cũng là lúc trong tổ đông nhất. Làm nhanh, gọn, để lại đủ bình cho đàn.
Tách đàn phải chia cả ong già. Đổi chỗ hai hộp hoặc đặt hộp mới ở chỗ ong già quen bay, để phần tách có người đi kiếm ăn.
Đừng đánh giá đàn qua một lần nhìn. Ong thợ thay nhau liên tục, số ong lên xuống theo ngày. Nhìn nhiều lần, cùng một khung giờ, mới đáng tin.
Vì sao ong thợ ong dú đẻ được trứng?
Một chuyện ít người biết: ở nhiều loài ong dú, ong thợ cũng có buồng trứng hoạt động được. Ong thợ không giao phối, nên trứng của chúng nếu nở sẽ thành ong đực. Trong một số loài, ong thợ còn đẻ ra những quả trứng nhỏ cho chúa ăn, không dùng để nở.
Khi đàn có chúa khoẻ, ong thợ đẻ rất ít hoặc không đẻ. Khi mất chúa lâu ngày mà không có chúa thay, ong thợ có thể bắt đầu đẻ trứng đực. Đàn khi đó có ong đực ra đời nhưng không có ong thợ mới, nên ngày càng teo.
Với người nuôi, chi tiết này giải thích vì sao một đàn mất chúa vẫn "có ô mới" trong một thời gian. Nhìn bánh ấp có ô mới thì yên tâm, nhưng nếu đàn ngày càng ít ong thợ dù có ô, có hoa, mà ong đực lại nhiều lên, thì nên nghi đàn đang mất chúa.
Không cần nhớ chi tiết sinh học sâu. Chỉ cần nhớ: ong thợ là lao động chính, chúng đổi việc linh hoạt, và đàn khoẻ là đàn có đủ người ở mọi khâu. Mỗi quyết định của người nuôi, từ đặt hộp, lấy mật đến tách đàn, đều nên tự hỏi: việc này lấy đi lớp ong nào của đàn?
Câu hỏi thường gặp
Ong thợ ong dú sống được bao lâu?
Thường vài tuần đến vài tháng, tuỳ loài, mùa và mức độ làm việc. Ong đi kiếm ăn nhiều, gặp nắng gió và kẻ thù thì chết sớm hơn ong ở trong tổ.
Vì sao ong mới nở có màu nhạt?
Lớp vỏ ngoài của ong mới nở chưa cứng và chưa sẫm màu. Sau vài ngày vỏ cứng lại và sẫm dần, lúc đó ong mới đủ sức bay ra ngoài.
Ong thợ ong dú có đi kiếm ăn vào ban đêm không?
Không, ong dú đi kiếm ăn ban ngày, nhiều nhất vào buổi sáng khi hoa nhiều mật và trời chưa quá nóng. Ban đêm ong về tổ, nhiều đàn còn thu hẹp cửa.
Một hộp ong dú có bao nhiêu ong thợ?
Số lượng khác nhau rất nhiều theo loài và độ mạnh của đàn, từ vài nghìn đến hơn chục nghìn con. Đếm không thực tế, nên người nuôi thường đánh giá qua độ đông cửa tổ và độ đầy bánh ấp.
Ong thợ có biết đường về khi dời hộp không?
Ong già đã quen vị trí cũ nên dời hộp ban ngày, chúng sẽ bay về chỗ cũ và lạc. Dời vào ban đêm, đi xa hơn vài cây số hoặc dời từng chút mỗi ngày thì ong dễ làm quen chỗ mới hơn.
