Kỹ năng quan sát đàn ong dú rèn được, không phải năng khiếu. Cách rèn là nhìn cửa tổ cùng giờ mỗi ngày, đếm ong ra vào trong một phút, để ý ong mang phấn màu gì hay mang nhựa, lắng nghe và ngửi khi đứng gần hộp, rồi ghi lại để so. Sau vài tháng, mắt mình đọc được sức đàn mà không cần mở hộp.
Một buổi sáng, ông và cháu ngồi xổm trước hộp ong ở góc vườn. Cháu hỏi sao ông biết hôm nay ong làm ít. Ông chỉ: con ong ra thì nhiều mà về thì ít con có phấn, ống cửa sáng nay chưa ai trét thêm, và trời thì đang hửng sau một đêm mưa. Ông không mở hộp. Mấy chục năm nhìn đã thành con mắt. Bài này chia cách nhìn đó thành những bài tập người mới làm được ngay.
Người nuôi lâu năm nhìn cửa tổ thấy gì?
Với người mới, cửa tổ là một cái ống nhỏ có ong bay ra bay vào. Với người nuôi lâu năm, đó là cái bảng tin của cả đàn. Nhịp ra vào cho biết đàn đông hay thưa, đang có nguồn hoa hay không. Tỉ lệ ong về có mang phấn cho biết đàn đang nuôi con nhiều hay ít. Ong mang về những cục nhựa óng là đàn đang xây sửa.
Họ cũng nhìn ống cửa tổ như nhìn một công trình. Ống được đắp dài thêm, mép mới sáng màu là đàn có sức. Ống bị bỏ dở, mép khô xỉn, có khi là dấu hiệu đàn đang dồn sức vào chuyện khác hoặc đang yếu đi. Có nhóm ong thu hẹp cửa vào ban đêm, có nhóm trét nhựa dính quanh cửa để chặn kiến. Mỗi đàn một kiểu, và họ nhớ kiểu của từng đàn.
Họ để ý cả những thứ không phải ong: một con thằn lằn quen nằm rình gần hộp, ruồi nhỏ lượn lờ bất thường quanh khe nắp, vệt kiến bò lên chân giá. Những thứ đó thường xuất hiện trước khi đàn có chuyện.
Quan trọng nhất, họ so với chính đàn đó hôm qua, tuần trước, cùng kỳ năm ngoái. Một đàn ra vào ba chục con mỗi phút có thể là mạnh với nhóm ong này nhưng là yếu với nhóm khác. Con mắt của người nuôi lâu năm là con mắt so sánh, và muốn so sánh thì phải nhớ, hoặc phải ghi.
Bài tập một: đếm ong ra vào
Chọn giờ cố định. Ví dụ tám giờ sáng hoặc ba giờ chiều. Đổi giờ là con số không còn so được.
Đếm ong bay vào trong đúng một phút. Chỉ đếm chiều vào cho đỡ rối. Dùng đồng hồ hoặc nhờ người bấm giờ.
Đếm hai lần, lấy số trung bình. Ong hay về thành từng đợt, đếm một lần dễ lệch.
Ghi kèm thời tiết. Nắng, mây, sau mưa, gió. Con số mà không kèm thời tiết thì khó đọc.
Làm đều trong vài tuần. Sẽ thấy một vùng dao động bình thường của đàn mình.
Để ý ngày con số tụt hẳn. Tụt đột ngột mà thời tiết đẹp là dấu hiệu cần nhìn kỹ hơn.
Để ý ngày con số tăng vọt. Có thể đang có nguồn hoa mới, hoặc ong non vừa ra tập bay.
So hai đàn cùng lúc. Hai đàn ở cùng chỗ mà con số khác nhiều, nên tìm hiểu đàn yếu hơn có vấn đề gì.
Không cần đếm chính xác tuyệt đối. Mục đích là thấy xu hướng, không phải con số hoàn hảo.
Vẽ đường lên giấy mỗi tháng. Nhìn đường lên xuống theo tuần dễ hiểu hơn nhìn một cột số.
Đối chiếu với lịch hoa trong vườn. Dần dần sẽ thấy con số lên khi cây nào nở, xuống khi cây nào tàn.
Bài tập hai: đọc chân ong và ống cửa tổ
Nhìn chân sau của ong về tổ. Ong mang phấn có cục màu ở chân sau. Ong mang nhựa có cục óng, dính, thường nâu đỏ hoặc vàng sẫm.
Ước tỉ lệ ong có phấn. Trong mười con về, mấy con có phấn. Tỉ lệ cao thường là đàn đang nuôi con mạnh.
Ghi màu phấn. Vàng, cam, trắng, xám, đỏ. Mỗi màu thường gắn với một nhóm cây.
Lần theo ong tới cây. Khi rảnh, đi quanh vườn tìm cây đang có ong dú đậu, so màu phấn.
Để ý ong mang nhựa nhiều bất thường. Có thể đàn đang sửa tổ sau khi bị mở, hoặc đang trét chặn kẻ thù.
Chụp ảnh ống cửa tổ hằng tuần. Cùng một góc, cùng khoảng cách. Đặt ảnh cạnh nhau sẽ thấy ống dài thêm hay bỏ dở.
Để ý mép ống mới. Phần mới đắp thường sáng màu, mềm. Có mép mới là đàn đang có sức xây.
Để ý ong gác ở miệng ống. Có vài con đứng gác ở miệng ống là bình thường. Không thấy con gác nào lúc ban ngày có khi là đàn yếu.
Để ý cách ống đổi ban đêm. Một số nhóm ong thu hẹp hoặc bít cửa ban đêm. Biết thói quen của đàn mình để khỏi lo sai.
Nhìn xác ong trước cửa. Vài xác là chuyện thường, nhiều xác đột ngột thì ghi lại và tìm nguyên nhân, nhất là thuốc phun gần đó.
Dùng kính lúp khi cần. Nhìn kỹ ong lạ, ruồi lạ quanh cửa tổ giúp nhận ra kẻ thù sớm.
Bài tập ba: nghe, ngửi và để ý xung quanh
Áp tai gần hộp vào buổi tối. Đàn khoẻ thường có tiếng rì rì nhẹ. Hộp im bặt bất thường là điều đáng ghi.
Ngửi ở khe nắp. Mùi chua thơm nhẹ là bình thường. Mùi hôi, chua gắt, mốc là dấu hiệu cần kiểm tra.
Để ý ruồi nhỏ quanh hộp. Ruồi lượn lờ quanh khe hộp nhiều có thể là ruồi muốn đẻ trứng vào tổ.
Kiểm chân giá. Vệt kiến, chén nước cạn, mạng nhện bắc từ cây sang hộp.
Nhìn kẻ rình mồi. Thằn lằn, nhện, chim quen chỗ quanh hộp. Đàn yếu bị rình nhiều sẽ hao.
Để ý bóng râm đổi theo mùa. Mặt trời đổi hướng, cây rụng lá, chỗ đặt hộp có thể lộ nắng mà mình không để ý.
Để ý gió và mưa tạt. Sau mỗi cơn mưa lớn, xem hộp có ướt, mái có xê dịch không.
Để ý hàng xóm phun thuốc. Ngửi mùi thuốc trong không khí, thấy người phun gần, ghi lại ngày để so với con số ong ra vào.
Nhìn đám ong lạ quanh hộp. Ong lạ tới cửa tổ có thể là ong đàn khác đến cướp mật, nhất là khi đàn yếu.
Ghi cả những ngày không có gì lạ. Ngày bình thường là mốc để nhận ra ngày bất thường.
Tập mô tả bằng lời. Mỗi lần nhìn xong, nói một câu: hôm nay đàn thế nào. Tập nói thành lời giúp mắt nhìn có chủ đích.
Ghi lại để mắt được luyện
Quan sát mà không ghi thì như học mà không ôn. Ấn tượng hôm nay sẽ lấn ấn tượng hôm qua, và sau một tháng mình chỉ nhớ những ngày đặc biệt. Ghi chép giúp mình thấy những thay đổi chậm, thứ mắt thường hay bỏ qua.
Không cần sổ cầu kỳ. Một dòng mỗi ngày là đủ: ngày, giờ, thời tiết, số ong vào một phút, màu phấn, điều lạ nếu có. Cuối tuần dành năm phút đọc lại bảy dòng. Cuối tháng đọc lại cả tháng. Mình sẽ bắt đầu thấy quy luật.
Ghi chép cũng giúp mình kiểm tra phán đoán. Hôm nay nghĩ đàn đang yếu đi, ghi lại. Hai tuần sau đọc lại xem mình đúng không. Đúng thì biết mắt mình đã tinh hơn. Sai thì tìm xem mình đã đọc nhầm dấu hiệu nào.
Khi đi học hay hỏi người có kinh nghiệm, cuốn sổ này là thứ quý nhất mang theo. Thay vì nói "đàn em dạo này hơi yếu", mình nói được "ba tuần nay số ong vào giảm từ khoảng ba chục xuống mười mấy, ít phấn, ống cửa không đắp thêm". Người nghe sẽ giúp được nhiều hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày quan sát đàn ong dú bao lâu là đủ?
Năm tới mười phút cho mỗi lần nhìn, một hai lần mỗi ngày. Quan trọng là đều đặn và cùng giờ, không phải lâu.
Có cần mở hộp để biết đàn mạnh hay yếu không?
Phần lớn thời gian không cần. Nhịp ra vào, tỉ lệ ong mang phấn, ống cửa tổ và mùi đã cho biết khá nhiều. Mở hộp khi những dấu hiệu bên ngoài cho thấy có chuyện cần xem.
Ong ra vào bao nhiêu con một phút là đàn khoẻ?
Không có con số chung, vì tuỳ nhóm ong, giờ trong ngày, thời tiết và mùa. Cách đúng là theo dõi đàn của mình vài tuần để biết mức bình thường, rồi so với chính nó.
Trẻ em có thể tập quan sát ong dú không?
Rất hợp, vì ong dú không chích. Cho trẻ ngồi cách cửa tổ một khoảng, đếm ong, vẽ màu phấn. Người lớn ở cạnh và dặn không chọc tay vào cửa tổ.
Ong mang nhựa về nhiều có nghĩa gì?
Đàn đang xây hoặc sửa tổ, có thể sau khi bị mở hộp, hoặc đang trét chặn khe hở và kẻ thù. Theo dõi thêm xem có kèm dấu hiệu bất thường nào khác không.
Dùng điện thoại quay chậm có giúp quan sát không?
Có. Quay chậm vài giây ở cửa tổ giúp nhìn rõ phấn trên chân ong và đếm dễ hơn. Chỉ cần đứng lệch, không chắn lối bay.
