Người nuôi ong dú Việt Nam hoàn toàn có thể kết nối với cộng đồng ong không ngòi trên thế giới: qua các nhóm trao đổi trực tuyến, các ứng dụng ghi nhận loài, tài liệu công khai và hội thảo quốc tế. Thứ nên học là cách họ nghĩ, cách họ ghi chép và cách họ giữ ong hoang. Thứ cần cẩn thận là chép nguyên cách làm của nơi khác khí hậu, khác loài. Và một điều không nên làm: mua bán đàn ong qua biên giới.
Ong dú không chỉ có ở Việt Nam. Người Malaysia gọi là kelulut, người Úc có từ “sugarbag” để chỉ mật ong bản địa, người nói tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha gọi nghề nuôi là meliponicultura. Mỗi nơi một tên, nhưng câu hỏi thì giống nhau đến bất ngờ: kiến vào tổ làm sao, mật bị chua thì thế nào, tách đàn lúc nào. Biết được ở đâu đó có người đã trả lời câu hỏi mình đang vướng là một lợi thế lớn.
Vì sao nên nhìn ra ngoài
Ở một số nước, nghề nuôi ong không ngòi có lịch sử dài hơn ở mình rất nhiều. Người Maya ở châu Mỹ nuôi ong Melipona trong khúc gỗ từ trước khi có người châu Âu tới. Ở Úc, Malaysia, Brazil, nghề này đã có hộp chuẩn, có nhóm người nuôi đông, có tài liệu viết bởi những người làm lâu năm. Những gì họ đã thử, thất bại rồi sửa, mình không cần trả giá lại từ đầu.
Nhìn ra ngoài cũng giúp mình hiểu ong của mình hơn. Khi thấy ong ở nơi khác cũng làm tổ trong hốc cây, cũng lập đàn mới gần tổ mẹ, cũng có mật chua loãng, mình biết đó là đặc điểm chung của cả nhóm ong không ngòi chứ không phải chuyện riêng một vùng. Khi thấy chỗ khác nhau, mình bắt đầu đặt câu hỏi vì sao.
Thứ ba, cộng đồng thế giới có những cách làm rất đáng học không nằm ở kỹ thuật mà ở tổ chức: cách họ ghi sổ từng hộp, cách họ chia sẻ đàn giữa người nuôi, cách họ vận động giữ cây có tổ, cách họ đặt ra tiêu chuẩn cho mật. Đó là những thứ cộng đồng ong dú Việt Nam đang cần.
Và cuối cùng, kết nối là hai chiều. Ong dú ở Việt Nam, với khí hậu và cây cối riêng, có những quan sát mà người ở nơi khác chưa có. Người Việt góp tiếng vào cộng đồng thế giới cũng là đưa ong dú Việt Nam lên bản đồ.
Kết nối ở đâu, bằng cách nào
Nhóm trao đổi trực tuyến quốc tế. Có những nhóm lớn bằng tiếng Anh về ong không ngòi, người khắp nơi đăng ảnh hỏi đáp. Tìm bằng các cụm “stingless bee”, “meliponiculture”.
Nhóm của từng nước. Nhóm kelulut của Malaysia, nhóm của Úc, nhóm tiếng Bồ Đào Nha của Brazil. Đọc qua công cụ dịch vẫn học được nhiều.
Ứng dụng ghi nhận loài. Đăng ảnh ong dú lên ứng dụng như iNaturalist, người am hiểu ở nhiều nước có thể góp ý nhận diện.
Tài liệu công khai. Nhiều tổ chức, trường đại học đăng tài liệu hướng dẫn nuôi ong không ngòi miễn phí.
Video của người nuôi các nước. Xem họ mở hộp, tách đàn, lấy mật. Nhìn tay họ làm học được nhiều hơn đọc.
Hội thảo, hội nghị. Có những sự kiện quốc tế về ong và thụ phấn, một số có phần trực tuyến.
Người Việt ở nước ngoài. Có người Việt đang nuôi ong không ngòi ở nước khác, là cầu nối tự nhiên.
Trường đại học trong nước. Các thầy cô nghiên cứu côn trùng thường có liên hệ với đồng nghiệp nước ngoài.
Nhóm nuôi ong ở các nước láng giềng. Thái Lan, Campuchia, Lào có khí hậu gần mình, kinh nghiệm dễ áp dụng hơn.
Thư trao đổi trực tiếp. Một lá thư lịch sự, có ảnh, có câu hỏi rõ thường được người nuôi nước ngoài trả lời.
Các buổi học có khách quốc tế. Một số trại trong nước có lúc đón người nuôi nước ngoài tới giao lưu.
Vượt rào ngôn ngữ
Dùng công cụ dịch cho cả hai chiều. Viết tiếng Việt, dịch sang tiếng Anh, đọc lại bản dịch ngược để kiểm tra nghĩa.
Câu ngắn, ý rõ. Câu ngắn dịch đúng hơn câu dài nhiều mệnh đề.
Học vài chục từ chuyên môn. Brood (ấp), honey pot (bình mật), pollen pot (bình phấn), entrance tube (ống cửa), propolis, cerumen (sáp trộn nhựa), split (tách đàn).
Ảnh thay lời. Một tấm ảnh bên trong hộp nói được nhiều hơn một đoạn văn dịch máy.
Ghi rõ vùng, mùa. Người nước ngoài không biết “mùa khô Nam Bộ” là gì. Ghi tháng và mô tả khí hậu.
Dùng tên chi khi nói về loài. Tetragonula, Lepidotrigona, Heterotrigona là tên chung mọi người hiểu.
Đừng ngại sai ngữ pháp. Người nuôi ong quan tâm tới ong, không chấm điểm tiếng Anh.
Hỏi một câu mỗi lần. Bài hỏi năm câu thường chỉ được trả lời câu đầu.
Nhờ người trẻ trong nhóm. Con cháu biết ngoại ngữ có thể làm cầu nối cho người lớn.
Dịch ngược điều học được. Học được điều hay thì dịch lại cho nhóm trong nước.
Kiểm tra lại với người hiểu. Thuật ngữ dịch máy đôi khi sai, nhất là tên bộ phận tổ.
Học gì, và không nên chép nguyên cái gì
Nên học cách nghĩ. Khi người Úc giải thích vì sao họ thiết kế hộp có tầng ấp riêng, tầng mật riêng, cái mình cần lấy là nguyên lý: tách phần mật ra để lấy mà không đụng ấp. Còn kích thước hộp của họ thì hợp với loài và khí hậu của họ. Ong dú ở mình có thể cần hộp khác.
Nên học cách ghi chép và cách tổ chức cộng đồng. Những nhóm nuôi ong không ngòi lâu năm thường có sổ theo dõi từng hộp, có thói quen chia sẻ đàn, có những người tình nguyện đi cứu tổ khi cây bị chặt. Những việc đó không phụ thuộc khí hậu, áp dụng ngay được.
Không nên chép nguyên lịch tách đàn, lịch lấy mật của nước khác. Mùa hoa ở Malaysia khác miền Tây, mùa đông ở miền nam nước Úc khác hẳn miền Bắc Việt Nam. Một lời khuyên đúng ở đó có thể làm chết đàn ở đây.
Cũng không nên chép những lời quảng cáo về mật. Ở nước nào cũng có người bán mật ong không ngòi kèm lời hứa chữa bệnh. Mật ong dú là thực phẩm, không phải thuốc, dù quảng cáo đến từ đâu.
Những điều cần giữ khi kết nối quốc tế
Không mua bán đàn qua biên giới. Mang ong sống từ nước này sang nước khác có thể mang theo loài lạ, thiên địch lạ, và thường vi phạm quy định kiểm dịch.
Không gửi mẫu ong khi chưa hỏi quy định. Gửi mẫu sinh vật ra nước ngoài có thủ tục riêng.
Không đưa loài ngoại về thả. Ong không ngòi của nước khác có thể cạnh tranh với loài bản địa ở mình.
Ghi nguồn khi chia sẻ lại. Dịch bài của người nước ngoài thì ghi rõ nguồn, đừng coi là của mình.
Không đăng vị trí tổ hoang chính xác. Cộng đồng quốc tế cũng có người buôn ong, cẩn thận như ở trong nước.
Tôn trọng tri thức bản địa các nước. Kinh nghiệm của người Maya, người bản địa Úc thuộc về họ, học thì ghi công.
Cẩn thận với lời mời hợp tác kinh doanh. Lời mời làm đại lý, nhập hộp, nhập giống cần xem xét kỹ.
Đối chiếu trước khi tin. Người nước ngoài cũng có người nói sai. Kiểm với nhiều nguồn.
Đừng chỉ hỏi mà không góp. Chia sẻ quan sát của mình, cộng đồng sẽ sẵn lòng giúp hơn.
Giữ hình ảnh tốt cho người nuôi Việt. Lịch sự, trung thực, cảm ơn khi được giúp.
Kể lại cho cộng đồng trong nước. Điều học được từ thế giới chỉ có giá trị khi được chia sẻ tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Có cần giỏi tiếng Anh mới tham gia được cộng đồng ong không ngòi quốc tế không?
Không cần. Công cụ dịch, ảnh rõ nét và câu hỏi ngắn gọn là đủ để bắt đầu. Người nuôi ong ở các nước thường kiên nhẫn với người hỏi bằng tiếng Anh chưa thạo.
Kelulut có phải là ong dú không?
Kelulut là cách người Malaysia gọi ong không ngòi, cùng nhóm với ong dú ở Việt Nam. Loài cụ thể có thể giống hoặc khác, nhưng đặc điểm chung như không chích, làm bình mật bằng sáp là như nhau.
Có nên nhập hộp nuôi ong không ngòi từ nước ngoài về dùng không?
Hộp thì không mang theo sinh vật nên ít rủi ro hơn nhập ong, nhưng kích thước hộp nước ngoài được thiết kế cho loài và khí hậu của họ. Nên hiểu nguyên lý rồi tự đóng hộp hợp với loài ong của mình.
Người nuôi ong dú Việt Nam có thể góp gì cho cộng đồng thế giới?
Ảnh và ghi chép về loài, mùa hoa, kiểu tổ ở Việt Nam là thông tin mà nhiều nơi chưa có. Kinh nghiệm nuôi ong dú trong vườn nhiệt đới nhiều tầng của mình cũng đáng chia sẻ.
Tham dự hội thảo quốc tế về ong không ngòi có tốn kém không?
Tuỳ sự kiện, có cái tổ chức xa và tốn kém, có cái có phần trực tuyến miễn phí hoặc phí thấp. Theo dõi các nhóm quốc tế để biết thông báo, và chọn những buổi có ghi hình để xem lại.
