Ong dú không có điệu múa lắc như ong mật. Chúng báo cho nhau bằng mùi, bằng mẫu mật chuyền từ miệng con này sang con khác, bằng cách chạy rung trong tổ khi vừa tìm được hoa ngon, và có loài để lại dấu mùi ở nguồn hoa. Mùi cũng là cách chúng báo nguy và nhận ra ai là người nhà.
Ai từng học về ong mật đều biết điệu "múa số tám": con ong về tổ múa lắc, hướng và độ dài vòng múa chỉ đường tới hoa. Nhiều người hỏi: vậy ong dú báo cho nhau thế nào mà đặt bát nước đường ra vườn, chừng nửa buổi sau đã thấy cả đàn bu vào? Câu trả lời thú vị hơn mình tưởng, và nó giúp giải thích vài chuyện rất đời thường trong trại.
Không múa lắc, ong dú "nói" bằng gì
Ong dú có tổ tối và chật, bánh ấp không phẳng như bánh tổ ong mật, nên không có "sàn nhảy" cho điệu múa chỉ đường. Thay vào đó, các loài ong không ngòi dùng nhiều cách khác, tuỳ nhóm. Không có một cách chung cho tất cả, và với các loài ong dú ở Việt Nam, giới nghiên cứu còn nhiều điều chưa nói chắc được.
Cách phổ biến nhất là chuyền mẫu mật. Ong vừa về tổ nhả mật cho ong khác nếm. Mùi và vị của mật cho những con trong tổ biết có loại hoa gì đang nở. Ong đi kiếm ăn sau đó sẽ để ý tìm đúng mùi ấy ngoài trời.
Cách thứ hai là chạy và rung. Ong tìm được nguồn ngon về tổ thường chạy lăng xăng, va chạm vào các con khác, rung cánh tạo ra tiếng rì rì nhỏ. Ở một số nhóm ong không ngòi ở châu Mỹ, nhịp rung còn liên quan đến khoảng cách tới hoa. Kiểu "gọi đồng đội" này làm cho nhiều ong hơn ra cửa bay đi tìm.
Cách thứ ba là dấu mùi ngoài trời. Có loài ong không ngòi để lại những giọt mùi trên lá, trên cành dọc đường từ tổ tới hoa, như rắc vụn bánh mì chỉ lối. Với các loài nhỏ ta hay nuôi, kiểu thường thấy hơn là ong để mùi ngay tại bông hoa, và ong khác thấy đồng loại đang đậu cũng sà xuống theo.
Những tín hiệu mùi trong đời sống đàn
Mùi của tổ. Mỗi đàn có mùi riêng, đến từ sáp, nhựa cây, mật và chính thân ong. Ong gác dựa vào mùi này để phân biệt ong nhà với ong lạ.
Mùi của chúa. Chúa toả mùi giữ cho đàn ổn định. Khi chúa chết, mùi mất đi, đàn đổi hành vi trong thời gian ngắn.
Mùi báo động. Ong bị đè, bị cắn hoặc tổ bị phá sẽ toả mùi báo động. Mùi này gọi ong khác ra phòng thủ.
Ong chết cũng toả mùi. Đè chết ong khi mở hộp là vô tình phát tín hiệu báo động. Đó là lý do mở hộp càng đè ong, ong càng ra đông.
Dấu mùi trên hoa. Ong đậu trên hoa để lại mùi nhẹ. Ong sau biết bông này vừa có đồng loại tới, đôi khi biết bông đã bị hút hết mật.
Mùi trên mẫu mật. Mẫu mật chuyền trong tổ mang mùi loài hoa, giúp ong đi kiếm ăn tìm đúng chỗ.
Mùi của ong đực. Đám ong đực tụ trước tổ có chúa tơ là nhờ đánh hơi được mùi từ tổ đó.
Mùi người nuôi. Nước hoa, dầu gió, mùi khói thuốc có thể làm ong kích động hơn khi mở hộp. Nên giữ người trơn mùi.
Mùi mật rơi vãi. Mật chảy ra ngoài hộp toả mùi mạnh, kéo ong lạ và kiến tới. Lau sạch sau mỗi lần lấy mật.
Mùi sáp cũ. Sáp tổ cũ giữ mùi lâu, ong đi tìm chỗ ở mới bị thu hút. Đây là lý do bôi sáp cũ vào hộp mồi có tác dụng.
Mùi lạ trên hộp mới. Hộp gỗ mới sơn, mới tẩm thuốc có mùi nồng, ong có thể không chịu ở. Để hộp thoáng cho hết mùi trước khi dùng.
Vì sao ong vào nhầm hộp bên cạnh
Ở trại có nhiều hộp xếp thẳng hàng, giống hệt nhau, cách nhau vài gang tay, người nuôi hay thấy một số ong bay vào nhầm hộp hàng xóm. Ong ghi nhớ vị trí tổ bằng hình ảnh xung quanh: thân cây, cột kệ, hướng ánh sáng. Khi mọi hộp trông như nhau, ong dễ nhầm.
Phần lớn ong lạc sẽ bị ong gác của hộp kia nhận ra mùi lạ và đuổi ra hoặc cắn chết. Một số ít mang theo mật có thể được cho vào. Nhầm ít thì không sao, nhầm nhiều thì đàn này mất ong, đàn kia bị quấy rối, lâu dần có thể dẫn đến cướp mật giữa hai hộp.
Nhầm hộp nhiều nhất xảy ra với chúa tơ đi giao phối về. Chúa tơ vào nhầm hộp lạ gần như chắc chắn bị giết, và đàn của nó thì mất chúa. Đây là một nguyên nhân âm thầm khiến hộp mới tách thất bại ở trại xếp hộp dày.
Cách khắc phục khá đơn giản: đặt hộp cách nhau rộng hơn, xếp so le thay vì một hàng thẳng, quay cửa các hộp về hướng khác nhau, hoặc đánh dấu mỗi hộp bằng hình khối, màu sắc khác nhau quanh cửa. Ong không đọc được số, nhưng nhận ra hình và màu.
Áp dụng hiểu biết về giao tiếp của ong vào trại
Mở hộp không đè ong. Ít ong chết là ít mùi báo động, đàn bình tĩnh hơn, làm việc nhanh hơn.
Không xức nước hoa khi vào trại. Mùi nồng có thể làm ong khó chịu, nhất là lúc mở hộp.
Đặt nước đường xa hộp nếu phải cho ăn. Cho ăn ngay ngoài vườn dễ kéo ong của mọi hộp và ong lạ tới, dễ thành cướp. Cho ăn tốt nhất là đặt trong hộp.
Lau sạch mật sau khi lấy. Mùi mật ngoài hộp là lời mời cho ong cướp và kiến.
Đánh dấu cửa hộp khác nhau. Màu sơn ngoài hộp, hình dạng tấm chắn, hướng cửa khác nhau giúp ong và chúa tơ về đúng nhà.
Không xếp hộp sát nhau thành hàng dài. Xếp nhóm nhỏ, so le, có cây làm mốc giữa các nhóm.
Bôi sáp cũ vào hộp mới. Mùi quen giúp ong chịu ở, nhất là khi chuyển đàn hay đặt hộp mồi.
Để ý ong tụ ở một bông hoa. Ong thấy đồng loại đậu là sà xuống theo. Trồng hoa thành đám lớn thì ong dễ tìm hơn trồng rải rác.
Không để hộp có mùi hoá chất. Mùi thuốc, sơn, dầu máy có thể che mất mùi tổ, làm ong gác khó nhận người nhà.
Quan sát cửa tổ sau khi mở hộp. Ong ra đông, bay vòng loạn là đàn đang báo động. Để yên vài giờ, đừng mở tiếp.
Nhập đàn thì cho làm quen mùi. Đặt hai phần cách một tấm giấy mỏng hay lưới vài ngày để mùi hoà vào nhau, tránh đánh nhau.
Giao tiếp và chuyện ra quyết định của cả đàn
Một đàn ong dú không có ai ra lệnh. Chúa không chỉ huy, chúa chỉ đẻ. Mọi quyết định như hôm nay đi hoa nào, có nên xây thêm bình mật không, có nên nuôi chúa mới không, đều là kết quả cộng dồn của hàng nghìn con ong, mỗi con phản ứng với những gì nó ngửi, nếm và chạm thấy.
Ví dụ, khi nhiều ong về tổ với mật ngon từ cùng một chỗ, ong trong tổ nếm thấy mùi đó nhiều, nhiều ong hơn đi tìm, nguồn đó được khai thác mạnh. Khi nguồn cạn, ong về không có gì để chuyền, ít ong được "gọi" ra, đàn tự chuyển sang nguồn khác. Không ai lập kế hoạch, nhưng kết quả trông như có kế hoạch.
Hiểu điều này giúp người nuôi bớt kỳ vọng sai. Mình không "dạy" được ong đi hoa nào. Mình chỉ có thể sắp xếp hoàn cảnh: trồng hoa gần, giữ cây có nhựa, chọn chỗ đặt hộp, rồi để đàn tự quyết. Đàn làm tốt nhất khi môi trường quanh nó cho tín hiệu rõ ràng.
Đây cũng là lý do người nuôi giỏi thường là người quan sát giỏi. Đứng nhìn cửa tổ mười phút mỗi sáng, xem ong mang về phấn màu gì, nhựa màu gì, ra vào nhiều hay ít, là đang "nghe lén" cuộc nói chuyện của cả đàn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có phát ra tiếng không?
Có, nhưng rất nhỏ. Ong rung cánh trong tổ tạo tiếng rì rì, áp tai sát hộp lúc yên tĩnh có thể nghe được. Tiếng tăng mạnh thường là lúc đàn bị quấy rối hoặc đang quạt chống nóng.
Vì sao đặt nước đường ra ngoài thì ong tới rất nhanh?
Ong đầu tiên tìm thấy sẽ về tổ chuyền mẫu và chạy rung gọi đồng đội, đồng thời để lại mùi ở nguồn. Ong đi ngang thấy đồng loại đang đậu cũng sà xuống. Vì vậy chỉ cần một con tìm thấy, số ong tăng rất nhanh.
Ong dú có nhận ra người nuôi không?
Chưa có bằng chứng ong dú nhận mặt từng người. Chúng phản ứng với mùi, chuyển động, rung lắc. Người nuôi thao tác nhẹ, ít mùi lạ thì ong ít phản ứng hơn, nên cảm giác như ong "quen" mình.
Hai đàn ong dú khác loài có hiểu tín hiệu của nhau không?
Phần lớn tín hiệu mùi mang tính riêng của loài, thậm chí riêng của đàn. Tuy vậy, ong khác loài vẫn có thể bị thu hút bởi cùng một nguồn hoa hay một vũng mật rơi.
Ong dú có báo cho nhau khi có kẻ thù ở cửa tổ không?
Có. Ong gác gặp kẻ lạ sẽ toả mùi báo động, ong trong tổ nhanh chóng dồn ra cửa. Khi có kiến, nhiều đàn còn tăng cường trét nhựa quanh cửa ngay trong ngày.
