Đàn ong dú hiếm khi thật sự "bỏ tổ" bay đi, vì chúa đã đẻ không bay được. Một cái hộp trống thường là đoạn cuối của một quá trình suy tàn: mất chúa, đói, nóng, ruồi phá bình phấn, kiến tấn công, bị đàn khác cướp, hoặc ngộ độc thuốc. Những gì còn sót lại trong hộp là dấu vết để đoán nguyên nhân.
"Hôm trước còn ong ra vào, hôm nay mở ra trống trơn, chắc ong bỏ đi rồi." Câu này nghe ở rất nhiều trại. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, gần như lúc nào cũng có dấu hiệu từ nhiều tuần trước mà mình bỏ qua. Bài này giúp đọc lại "hiện trường" và chặn những nguyên nhân phổ biến trước khi quá muộn.
Vì sao nói ong dú hiếm khi bỏ tổ
Ở ong mật, cả đàn có thể bỏ tổ bay đi khi bị quấy rối, bị nóng hay bị sâu bệnh, vì chúa ong mật vẫn bay được. Ong dú thì khác. Chúa sau khi giao phối bụng phình to, không bao giờ bay được nữa. Nếu đàn bỏ tổ, chúa sẽ bị bỏ lại, mà đàn thì không thể sống thiếu chúa.
Vì thế, khi thấy hộp ong dú trống, nên nghĩ tới chữ "tàn" trước chữ "bỏ". Đàn có thể đã chết dần qua nhiều tuần, ong già cứ chết mà không có ong mới thay. Ong còn lại cuối cùng có thể tản đi, nhập vào đàn khác gần đó, hoặc chết rải rác ngoài vườn.
Cũng có trường hợp đàn bị đàn khác chiếm tổ. Một đàn ong dú mạnh, thường cùng loài hoặc khác loài, kéo đến cướp mật nhiều ngày, giết ong chủ, có khi dọn vào ở luôn. Nhìn từ ngoài, người nuôi tưởng "đàn mình vẫn còn", thật ra đã là đàn khác.
Hiểu đúng điều này quan trọng vì nó thay đổi cách mình xử lý. Nếu tin là "ong bỏ đi" thì mình sẽ nghĩ là do hộp không hợp, đi mua hộp khác. Nếu hiểu là "đàn tàn" thì mình sẽ đi tìm nguyên nhân thật: chỗ đặt, nguồn hoa, kẻ thù, thuốc, hay cách mình chăm.
Đọc dấu vết trong hộp trống
Bình mật rỗng sạch, không xác ong. Thường là bị cướp. Ong cướp hút sạch mật, mang về tổ chúng. Xem ống cửa có bị cắn rách không.
Bình mật còn đầy, ong ít, không xác. Đàn có thể mất chúa lâu ngày rồi tàn dần. Không nuôi ấu trùng nên mật còn lại.
Nhiều giòi, bình phấn nát, mùi hôi. Ruồi nhỏ đã đẻ trứng vào bình phấn. Đây thường là bước cuối của một đàn đã yếu từ trước.
Kiến chết dính trong nhựa, đường kiến còn đó. Đàn đã chống kiến nhiều đêm rồi kiệt sức. Kiểm tra chân kệ, dây treo.
Đống xác ong dưới đáy hoặc trước cửa. Nghi ngộ độc hoặc nóng quá. Nhớ lại những ngày trước có phun thuốc gần hay có trưa nắng gắt chiếu vào hộp không.
Sáp mềm chảy, bình vỡ, mật đổ đáy. Hộp bị nóng quá mức. Thường đi kèm xác ấu trùng trong ô.
Sáp mốc, hộp ẩm, nước đọng. Hộp bị nước mưa vào hoặc quá ẩm thấp. Đàn yếu không chống nổi nấm mốc.
Bánh ấp nhỏ xíu, ít ô, không ô mới. Đàn đã suy từ lâu, có thể do đói hoặc mất chúa. Xem lại ghi chép các lần mở hộp trước.
Ô ấp chết khô, lép. Khu ấp bị khô do mở hộp nhiều, nắng gió hoặc tách đàn để lại quá ít ong giữ ẩm.
Hộp mới tách, gần như không xây gì. Phần tách thiếu ong, thiếu chúa tơ hoặc ô chúa, thiếu mật. Lỗi nằm ở lúc tách.
Không còn gì, cả sáp cũng bị dọn. Đàn khác đã dọn sạch cả vật liệu. Thường xảy ra khi hộp trống để lâu cạnh nhiều đàn mạnh.
Những nguyên nhân nối tiếp nhau như thế nào
Đàn ong dú hiếm khi chết vì một nguyên nhân đơn lẻ. Thường là một chuỗi. Ví dụ: lấy mật quá tay vào cuối mùa hoa, đàn thiếu ăn, chúa đẻ chậm lại. Vài tuần sau đàn thưa, ong gác ít. Ruồi nhỏ lọt vào đẻ trứng trong bình phấn. Giòi phá khu ấp. Đàn sụp. Người nuôi chỉ thấy giòi, tưởng nguyên nhân là ruồi.
Hay một chuỗi khác: hộp đặt ở chỗ bóng mát vào mùa mưa, sang mùa khô cây rụng lá, nắng chiếu thẳng vào hộp. Vài buổi trưa nóng làm chết một phần ấu trùng. Đàn yếu đi, đàn mạnh bên cạnh kéo sang cướp. Mở ra thấy bình rỗng, tưởng chỉ là bị cướp.
Bài học là đừng dừng lại ở dấu vết cuối cùng. Ruồi, kiến và ong cướp hầu như chỉ thắng được đàn đã yếu. Câu cần hỏi là: điều gì làm đàn yếu đi trước đó? Hầu hết câu trả lời nằm ở bốn chỗ: thức ăn, chỗ đặt, chúa, và cách người nuôi can thiệp.
Đây cũng là lý do ghi chép quan trọng đến vậy. Một quyển sổ nhỏ ghi ngày mở hộp, tình trạng bánh ấp, lần lấy mật, lần tách đàn, sẽ cho mình xem lại cả chuỗi khi hộp trống. Không có sổ, mình chỉ còn đoán.
Phòng đàn suy tàn từ sớm
Không lấy mật quá tay. Luôn để lại một phần bình mật, nhất là trước mùa khô, mùa mưa dầm hay mùa rét.
Chỗ đặt có bóng mát quanh năm. Kiểm tra lại khi cây rụng lá hay khi mặt trời đổi hướng theo mùa.
Chặn kiến ở chân kệ. Dùng chén nước, dầu nhớt quấn chân kệ hoặc dây treo, không bôi lên hộp.
Giữ đàn đủ mạnh trước khi tách. Đàn yếu tách ra là sinh hai đàn yếu, cả hai đều dễ bị ruồi và cướp.
Thu nhỏ cửa với đàn yếu. Ít ong gác vẫn giữ được cửa nhỏ. Cửa to là lời mời cho kẻ thù.
Hạn chế mở hộp. Mỗi lần mở là khu ấp mất lớp bảo vệ, mùi mật thoát ra thu hút ruồi.
Lau sạch mật rơi. Mật rò rỉ sau khi lấy mật hay sau khi mở hộp kéo ong cướp và ruồi tới ngay.
Biết lịch phun thuốc quanh trại. Trao đổi với hàng xóm. Phun thuốc đọc kỹ nhãn, tránh giờ ong bay, theo đúng thời gian cách ly.
Xử lý sớm đàn có giòi. Bỏ phần bình phấn có giòi, thu nhỏ cửa, gia cố đàn bằng ô sắp nở từ đàn mạnh, hoặc nhập đàn.
Không để hộp trống có sáp mật cạnh trại. Hộp trống còn mật là nơi tập trung ruồi và kích thích cướp. Dọn hoặc đậy kín.
Ghi chép mỗi lần làm việc với hộp. Vài dòng mỗi lần đủ để thấy đàn đi xuống từ sớm, khi còn kịp cứu.
Làm gì với hộp trống
Khi đàn đã tàn hẳn, việc đầu tiên là đem hộp ra khỏi trại hoặc đậy kín lại, đừng để nguyên chỗ cũ. Hộp trống còn mật và phấn sẽ hút ruồi, kiến và ong cướp, kéo theo rắc rối cho những hộp còn sống xung quanh.
Nếu hộp có giòi, mốc nặng, nên bỏ hết phần sáp hỏng, rửa sạch, phơi khô hộp ngoài nắng nhiều ngày trước khi dùng lại. Nếu hộp chỉ có sáp khô sạch, bình rỗng, có thể giữ lại một phần sáp làm mồi, vì mùi của nó giúp hộp dễ có ong vào hơn.
Sau đó, ngồi lại với cuốn sổ ghi chép, lần ngược thời gian để tìm chuỗi nguyên nhân. Đàn này đã có dấu hiệu gì từ khi nào? Lần cuối lấy mật là bao giờ? Hộp có bị nắng không? Hàng xóm có phun gì không? Mỗi hộp trống được hiểu rõ là một bài học giữ được những hộp khác.
Mất đàn là chuyện ai nuôi ong cũng gặp, kể cả người lâu năm. Khác nhau ở chỗ người có kinh nghiệm hiểu vì sao mất, nên lần sau mất ít hơn. Nếu có dịp tham gia buổi thực hành ở trại, mang theo ghi chép và hình chụp hộp trống của mình, đó là chất liệu học quý hơn mọi giáo trình.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú bỏ tổ có quay lại không?
Đàn đã tàn thì không quay lại. Có khi một đàn mới tìm đến hộp trống để lập tổ, nhất là khi hộp còn mùi sáp cũ, nhưng đó là đàn khác chứ không phải đàn cũ trở về.
Hộp trống có dùng lại được ngay không?
Nên dọn phần sáp hỏng, giòi, mốc và phơi hộp thật khô trước. Hộp sạch, khô, còn chút sáp cũ thì dùng lại tốt cho chuyển đàn hoặc làm hộp mồi.
Vì sao đàn khoẻ nhất trại lại chết bất ngờ?
Nguyên nhân hay gặp với đàn khoẻ là nóng quá mức trong một buổi trưa hoặc ngộ độc thuốc, vì đàn khoẻ có nhiều ong đi kiếm ăn nên mang về nhiều chất độc hơn. Xem lại thời tiết và việc phun thuốc quanh trại vào những ngày trước đó.
Ruồi trong hộp ong dú có phải là nguyên nhân chính làm đàn chết?
Ruồi thường là đòn cuối, tấn công khi đàn đã yếu. Đàn khoẻ, đông ong gác ít khi bị ruồi lấn. Cần tìm nguyên nhân làm đàn yếu trước đó để phòng lần sau.
Một trại mất nhiều đàn cùng lúc thì nên làm gì?
Nhiều đàn tàn cùng lúc thường do nguyên nhân chung như thuốc, nắng nóng, hoặc thiếu hoa toàn vùng. Ghi lại thời điểm, dấu hiệu, mẫu xác ong, và hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan chuyên môn ở địa phương để được hướng dẫn.
