Ong dú chi Lepidotrigona nhận ra dễ nhất qua cửa tổ: một cái phễu hay cái loa xoè rộng, mềm, màu vàng nâu đến nâu, gắn trên thân cây hoặc khe hốc, to hơn hẳn so với con ong. Con ong cỡ ngang hoặc nhỉnh hơn ong dú đen nhỏ, phần ngực thường trông mịn lông hơn. Nhóm này hay gặp ở trung du, đồi núi có rừng và cây lớn.
Hình dung đi trong một khoảnh rừng tái sinh buổi trưa. Trên thân một cây to, ngang tầm mắt, có một vật trông như bông hoa nâu vàng nở ra từ vỏ cây. Lại gần mới thấy những con ong nhỏ đáp xuống mép phễu rồi bò tuột vào trong. Lần đầu thấy, ai cũng tưởng là nấm hay một loại kén côn trùng.
Bài này giúp nhận ra Lepidotrigona, phân biệt với Tetragonula, giải thích những gì đã biết và chưa biết về cửa tổ hình loa, và những điều nên cân nhắc trước khi đưa một đàn như vậy về nuôi.
Cửa tổ hình loa trông như thế nào?
Cửa tổ của Lepidotrigona được xây bằng sáp đen, tức là sáp ong trộn nhựa cây. Từ lỗ vào nhỏ trong hốc, ong đắp dần ra ngoài thành một ống rồi loe rộng ở đầu, giống cái loa kèn hoặc cái phễu rót dầu. Có cửa chỉ bằng đồng xu, có cửa rộng cả bàn tay xoè.
Vách cửa mỏng và mềm, chạm nhẹ thấy hơi đàn hồi, có khi bề mặt hơi dính. Màu thường sáng hơn cửa tổ của Tetragonula: vàng nâu, nâu cam, nâu nhạt. Màu đổi theo nguồn nhựa quanh vùng và theo tuổi của cửa, cửa mới đắp sáng hơn cửa cũ.
Ong ra vào không bay thẳng vào lỗ như Tetragonula mà thường đáp xuống mép hoặc lòng phễu rồi bò vào. Vì vậy nhìn một cửa loa lúc đàn đang làm việc, thấy ong bò kín lòng phễu, rất dễ nhận.
Cửa loa không phải lúc nào cũng hoàn chỉnh. Sau mưa lớn hay sau khi bị chim, thú cào, cửa có thể rách, méo. Đàn sẽ sửa lại dần. Một đàn mới chuyển chỗ cũng mất thời gian mới đắp lại được cái loa như cũ.
Vì sao ong lại xây cửa hình loa?
Đây là câu hỏi hay, và câu trả lời thật là: chưa có một lời giải thích được mọi người thống nhất. Có vài cách hiểu phổ biến, mỗi cách đều có lý, và có thể đúng cùng một lúc.
Cách hiểu thứ nhất: cái loa là bãi đáp. Ong mang phấn nặng về, đáp xuống một mặt rộng rồi bò vào dễ hơn là phải nhắm trúng một lỗ nhỏ. Với một đàn đông, nhiều ong cùng về một lúc, bãi đáp rộng giúp đỡ tắc ở cửa.
Cách hiểu thứ hai: cái loa là hàng rào phòng thủ. Mép loa mềm và dính, kiến hay côn trùng nhỏ bò lên dễ bị dính hoặc bị ong gác phát hiện từ xa. Ong gác đứng trong lòng loa có tầm nhìn rộng hơn đứng ở một lỗ tròn.
Cách hiểu thứ ba: cửa tổ là dấu nhận nhà. Mỗi đàn ong không ngòi có mùi riêng, và cửa tổ bằng sáp đen mang mùi đó. Một cái loa to, mang mùi đàn, giúp ong thợ đi xa về nhận ra tổ mình giữa rừng nhiều hốc cây. Ý này còn là giả thuyết, nhưng hợp với việc ong dú dựa nhiều vào mùi.
Bà con không cần chọn một đáp án. Điều đáng nhớ là cửa tổ tốn rất nhiều công và nhựa để xây. Phá cửa loa khi không cần thiết là bắt đàn bỏ ra rất nhiều sức chỉ để làm lại cái cửa.
Phân biệt Lepidotrigona với Tetragonula
Hình dạng cửa. Lepidotrigona: phễu loe rộng. Tetragonula: ống ngắn thẳng hoặc chỉ là lỗ có viền nhựa. Đây là khác biệt rõ nhất.
Màu cửa. Cửa loa thường vàng nâu, sáng hơn. Cửa Tetragonula thường nâu sẫm đến gần đen, nhưng cả hai đều đổi theo nguồn nhựa.
Độ mềm của cửa. Cửa loa mỏng, mềm, hơi đàn hồi. Ống cửa Tetragonula thường cứng và dính hơn.
Cách ong vào tổ. Ong Lepidotrigona hay đáp xuống lòng loa rồi bò vào. Ong Tetragonula hay bay thẳng vào miệng ống.
Cỡ con ong. Lepidotrigona thường ngang hoặc nhỉnh hơn Tetragonula một chút. Chênh lệch nhỏ, phải đặt cạnh nhau mới thấy rõ.
Lông trên ngực. Lepidotrigona thường trông mịn lông hơn ở phần ngực, soi kính lúp thấy rõ hơn. Tetragonula trông trơn và đen hơn.
Nơi làm tổ. Lepidotrigona thiên về thân cây lớn, vùng có rừng. Tetragonula ở được cả khe tường, ống nước giữa xóm.
Độ cao tổ. Nhiều đàn Lepidotrigona làm tổ ở hốc cao hoặc ngang tầm mắt trên cây to. Tetragonula có khi sát mặt đất.
Nhầm lẫn hay gặp. Một đàn Tetragonula vừa bị kiến quấy có thể đắp ống cửa dài hơi loe. Đừng chỉ nhìn một lần mà kết luận, quan sát vài tuần.
Cả hai đều không chích. Nhóm nào cũng cắn và rúc tóc khi bị quấy, không có kim chích. Mức độ dữ tuỳ đàn và tuỳ lúc.
Khi nghi ngờ. Chụp cửa tổ, chụp con ong cạnh hạt gạo, ghi nơi làm tổ, gửi người biết xem. Đừng phá tổ để xem bên trong.
Những điều cần lưu ý trước khi nuôi Lepidotrigona
Ưu tiên cứu đàn, không đi khai thác. Chỉ nên đưa đàn về khi cây sắp bị chặt hay tổ sắp bị phá. Đàn đang sống yên trên cây rừng là nguồn giống của cả vùng.
Cửa loa gần như không mang theo được. Khi chuyển đàn, cái loa thường hỏng. Đàn phải xây lại từ đầu, tốn nhựa và công, nên cần chỗ đặt hộp có nguồn nhựa tốt.
Giữ phần khúc gỗ nếu được. Cưa nguyên đoạn thân chứa tổ thay vì đục lấy từng mảng giúp đàn ít bị xáo trộn. Việc này cần người có kinh nghiệm và được phép của chủ cây.
Môi trường gần giống nơi cũ. Đàn quen bóng rừng, ẩm và mát. Đặt hộp giữa sân nắng gắt là thay đổi quá đột ngột.
Hộp có chỗ cho cửa loe. Đừng gắn ống cửa hẹp, cứng ngay sát miệng hộp. Để khoảng trống phía trước cho ong tự đắp lại cửa.
Đừng chùi sạch cửa tổ. Nhiều người thấy cửa loa "bẩn" nên cạo đi. Đó là công trình của đàn, cạo đi là lấy mất cửa phòng thủ.
Theo dõi tuần đầu. Xem ong có đi lấy phấn về không, có đắp lại cửa không. Đàn chỉ ra mà không mang gì về là dấu hiệu chưa ổn.
Không mở hộp trong vài tuần. Để đàn tự sửa tổ. Tò mò mở xem liên tục là cách nhanh nhất làm đàn mới chuyển bỏ hộp.
Ghi chép riêng. Ghi ngày chuyển, nơi lấy, tình trạng tổ. Kinh nghiệm nuôi nhóm cửa loa ở Việt Nam chưa nhiều, ghi chép của bà con có giá trị.
Học từ người đã làm. Nhóm này ít được viết thành hướng dẫn chi tiết như Tetragonula. Hỏi người nuôi lâu năm trong vùng trước khi làm.
Chấp nhận rủi ro mất đàn. Không phải đàn nào chuyển về cũng sống. Đừng vì muốn có đàn cửa loa mà đi phá thêm tổ khác.
Lepidotrigona sống ở đâu và vì sao ít gặp giữa xóm?
Lepidotrigona là một chi ong không ngòi của châu Á nhiệt đới, có mặt ở nhiều nước Đông Nam Á. Ở Việt Nam, bà con vùng trung du, đồi núi và ven rừng gặp nhóm này nhiều hơn người sống giữa đồng bằng trống trải hay thành phố.
Lý do chính nằm ở chỗ ở. Nhiều đàn Lepidotrigona chọn hốc trong thân cây lớn, cây già. Vùng đã phá hết cây to, chỉ còn cây ăn trái thấp và tường gạch, thì ít hốc hợp với chúng. Ngược lại, Tetragonula chịu được khe tường, ống nước, nên lan được vào khu dân cư.
Nguồn nhựa cũng quan trọng. Một cái cửa loa to cần nhiều nhựa cây để xây và sửa. Vùng có rừng, có nhiều cây tiết nhựa, đáp ứng được nhu cầu đó dễ hơn vườn nhà đơn điệu.
Vì gắn với cây lớn, Lepidotrigona cũng là nhóm chịu thiệt nhiều khi rừng bị chặt hoặc khi có người đốn cây lấy mật. Một cây cổ thụ đổ có khi mang theo cả đàn đã sống ở đó nhiều năm. Nhận ra cửa loa và để yên cây có tổ là việc nhỏ mà ai đi rừng cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Cửa tổ hình loa có phải do loài ong khác chiếm tổ không?
Không. Cái loa là do chính đàn Lepidotrigona xây từ sáp và nhựa cây. Đó là đặc điểm của nhóm này, không phải dấu hiệu tổ bị chiếm.
Lepidotrigona có cho nhiều mật hơn ong dú đen nhỏ không?
Chưa có cơ sở để nói chắc. Lượng mật phụ thuộc cỡ đàn, nguồn hoa và cách nuôi hơn là chỉ dựa vào tên nhóm. Mỗi đàn nên được theo dõi riêng.
Lepidotrigona có dữ không?
Tuỳ đàn và tuỳ lúc. Đa số không quá dữ khi không bị động tổ, nhưng khi bị phá cửa hoặc mở hộp mạnh tay, ong có thể bâu nhiều và rúc tóc. Thao tác chậm vào buổi sáng mát giúp đàn dịu hơn.
Có thể nuôi Lepidotrigona trong hộp gỗ như ong dú thường không?
Có người nuôi được, nhưng cần chú ý chỗ đặt mát, nguồn nhựa đủ và để chỗ cho đàn đắp lại cửa loa. Đàn chuyển về cũng cần thời gian dài hơn để ổn định.
Thấy cửa loa trong rừng thì nên làm gì?
Nên để yên, chụp ảnh ghi lại vị trí nếu muốn theo dõi. Đó là một đàn hoang đang sống tốt. Chặt cây hay đục tổ để lấy mật làm mất đàn và làm vùng đó thưa ong.
Lepidotrigona có ở đồng bằng không?
Ít gặp hơn ở vùng đồng bằng trống trải, hay gặp ở nơi có cây to và rừng. Một số vườn cây lâu năm gần đồi cũng có thể có đàn.
