Phụ nữ và người cao tuổi tham gia nghề ong dú khá thuận: ong không có ngòi, hộp nhỏ nhẹ, đặt ngay trong vườn nhà, và công việc cần kiên nhẫn quan sát hơn là sức vóc. Muốn họ làm lâu dài thì cần sắp xếp chỗ làm vừa sức, và để họ được học, được góp ý như mọi người nuôi khác, chứ không chỉ đứng phụ.
Ở sân một tổ hợp tác vào buổi sáng, cảnh quen thuộc là mấy chị em ngồi lau hộp, lọc mật, ghi sổ, còn mấy cụ ông ngồi gần đó nhìn cửa tổ và bình luận đàn nào hôm nay ra nhiều. Cảnh đó cho thấy một điều: nghề ong dú có chỗ cho những người mà nhiều nghề nông khác đã gạt ra ngoài.
Vì sao nghề ong dú vừa sức hơn nhiều nghề khác
Ong mật đòi bộ đồ bảo hộ kín, nhấc thùng nặng, chịu được vết chích. Nhiều người lớn tuổi, nhiều phụ nữ ngại vì vậy. Ong dú không chích. Bị vài con bám tóc hay cắn nhẹ là chuyện nhỏ, không cần đồ bảo hộ cồng kềnh.
Hộp ong dú nhỏ, thường chỉ nặng vài ký khi đầy mật. Không cần nhấc lên nhấc xuống thường xuyên. Phần lớn công việc là nhìn cửa tổ, chống kiến, che mưa nắng, ghi chép, thỉnh thoảng mở hộp xem. Đó là việc làm được ở tuổi nào cũng được nếu còn đi lại trong vườn.
Hộp đặt ngay trong vườn nhà. Không phải đi xa, không phải thức khuya dậy sớm chạy theo mùa hoa như nghề ong mật đi lấy mật. Người phụ nữ vừa trông con, vừa làm việc nhà vẫn ghé mắt nhìn hộp được. Người già ngồi hiên nhà cũng nhìn thấy cửa tổ.
Quan trọng hơn cả, nghề này thưởng cho sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Người ngồi nhìn cửa tổ mỗi sáng sẽ nhận ra đàn khác thường sớm hơn người chỉ ghé qua mỗi tuần. Đó là thế mạnh mà nhiều người lớn tuổi có sẵn.
Những việc trong trại ong dú vừa sức
Quan sát cửa tổ mỗi ngày. Ghi nhận ong ra vào đông hay thưa, có mang phấn không, có kiến không.
Chống kiến. Kiểm chân giá, thay nước hoặc dầu ở chỗ chặn kiến.
Che nắng, che mưa. Kéo tấm che, dời mái lá khi trời đổi.
Ghi sổ. Ghi ngày tách, ngày lấy mật, chuyện lạ trong đàn.
Lọc và đóng mật. Việc cần sạch sẽ, tỉ mỉ, ngồi làm được.
Vệ sinh hộp, dụng cụ. Lau hộp cũ, rửa lọ, phơi dụng cụ.
Chuẩn bị hộp mới. Kiểm khe hở, quét chút sáp, chuẩn bị cho mùa tách đàn.
Trồng và chăm hoa quanh vườn. Hoa cho ong là việc nhẹ mà có ích lâu dài.
Hướng dẫn người mới. Người nuôi lâu năm kể kinh nghiệm cho người trẻ.
Tiếp khách ghé thăm. Giới thiệu đàn ong cho khách, học sinh tới xem.
Giữ liên lạc với nhóm. Nhắn tin, gọi điện báo tình hình, hỏi khi đàn có chuyện.
Sắp xếp chỗ làm cho an toàn và đỡ mỏi
Giá đặt hộp ngang hông. Không phải cúi gập hay với cao. Mở hộp ở tầm này dễ và an toàn nhất.
Không đặt hộp trên cây cao. Leo thang để xem hộp là rủi ro té ngã lớn với người lớn tuổi.
Lối đi bằng phẳng. Nền đất trơn, rễ cây nổi lên dễ làm vấp. Lót gạch hoặc đá phẳng.
Có ghế ngồi gần hộp. Ngồi quan sát cửa tổ vừa đỡ mỏi vừa nhìn kỹ hơn.
Bóng mát. Làm việc dưới nắng gắt dễ mệt, cả người và ong đều cần bóng.
Dụng cụ nhẹ, cán dài vừa tay. Dao, bay, xi lanh nhỏ gọn, dễ cầm.
Ánh sáng đủ khi lọc mật. Mắt kém thì cần chỗ sáng để thấy vụn sáp, xác ong.
Có người giúp việc nặng. Dời giá, chở hộp đi xa thì nhờ người trẻ.
Mũ trùm tóc nhẹ. Tránh ong bám tóc, thoải mái hơn đồ bảo hộ.
Nước uống, nghỉ giữa giờ. Không làm liền mạch dưới trời nóng.
Hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền. Người có tiền sử dị ứng côn trùng hay bệnh tim mạch nên hỏi ý bác sĩ về việc làm ngoài trời.
Để họ có tiếng nói, không chỉ đứng phụ
Ở nhiều nhóm nuôi ong, phụ nữ làm phần lớn việc hằng ngày nhưng khi họp bàn thì đàn ông nói, phụ nữ ngồi nghe. Người cao tuổi có kinh nghiệm nhưng ngại công nghệ, nên những nhóm trao đổi trên mạng gần như vắng tiếng họ. Kinh nghiệm thật của hai nhóm người này vì vậy bị bỏ phí.
Cách sửa không phức tạp. Khi họp nhóm, hỏi thẳng người làm việc hằng ngày với đàn: đàn nào lạ, mùa này khác mùa trước ở chỗ nào. Người ngồi nhìn cửa tổ mỗi sáng thường có câu trả lời chính xác nhất. Ghi lại lời họ vào sổ chung, ghi tên người kể nếu họ muốn.
Với người lớn tuổi, con cháu có thể làm cầu nối: chụp ảnh đàn của ông bà, đăng hỏi giúp, đọc lại câu trả lời cho ông bà nghe. Vừa giữ được kinh nghiệm, vừa kéo người trẻ vào nghề.
Khi có lớp học, buổi thực hành, nên mời cả phụ nữ và người cao tuổi đi, sắp lịch hợp với việc nhà, có chỗ ngồi, nói chậm và rõ. Nghề ong dú còn non ở Việt Nam, và nó cần mọi đôi mắt chịu khó nhìn.
Những điều nên nói rõ từ đầu
Ong dú cho ít mật. Không nên kỳ vọng thu nhập lớn. Đây là nghề nhỏ, chậm.
Đàn có thể chết. Người mới, kể cả người cẩn thận, vẫn có lúc mất đàn. Đó là một phần của việc học.
Không cần đồ bảo hộ kín. Nhưng vẫn nên trùm tóc, mặc áo dài tay khi mở hộp.
Mật ong dú không phải thuốc. Người lớn tuổi hay được nghe mật chữa bệnh. Có bệnh thì hỏi bác sĩ.
Người tiểu đường dùng mật cần hỏi bác sĩ. Mật vẫn là đường, dù có vị chua.
Thuốc bảo vệ thực vật quanh nhà ảnh hưởng ong. Nhắc hàng xóm đọc nhãn, phun chiều muộn.
Việc nặng có lúc phải làm. Chuyển đàn, dời trại cần người khoẻ hỗ trợ.
Ghi chép quan trọng. Trí nhớ có lúc sai, sổ ghi thì không.
Học không bao giờ muộn. Nhiều điều về ong dú chưa ai biết hết, người mới tuổi nào cũng học được.
Có cộng đồng để hỏi. Không phải tự xoay xở một mình.
Mỗi người một nhịp. Nuôi vài hộp trong vườn cũng đáng như nuôi cả trăm hộp.
Câu hỏi thường gặp
Người già yếu có nuôi được ong dú không?
Nếu còn đi lại trong vườn được thì nuôi vài hộp đặt ngang tầm hông là vừa sức. Việc nặng như chuyển đàn, dời giá nên nhờ người nhà giúp.
Ong dú có nguy hiểm cho người có bệnh không?
Ong dú không chích nên ít rủi ro hơn ong mật nhiều. Người có tiền sử dị ứng côn trùng hoặc bệnh nền vẫn nên hỏi ý bác sĩ trước khi làm việc thường xuyên quanh tổ.
Phụ nữ mang thai có nên làm việc với ong dú không?
Chuyện sức khoẻ thai kỳ nên hỏi bác sĩ. Về phía ong, những việc nhẹ như quan sát, ghi chép thường không đòi hỏi gắng sức, nhưng nên tránh mang vác và đứng lâu dưới nắng.
Nhóm phụ nữ có thể tự lập tổ nuôi ong dú không?
Có thể, với vài người cùng nuôi và một người làm đầu mối. Nên có liên hệ với người nuôi lâu năm để hỏi kỹ thuật và chia sẻ đàn giống.
Nuôi ong dú có hợp làm thú vui tuổi già không?
Rất hợp với người thích quan sát, thích vườn tược. Vài hộp ong trong vườn cho mỗi ngày một việc nhẹ để làm, một điều để kể với con cháu.
