Học xong khoá thực hành nuôi ong dú, việc đầu tiên không phải là mua thêm đàn mà là chép lại ghi chú trong vòng hai ngày, khi mọi thứ còn nhớ rõ. Sau đó áp dụng từng bước nhỏ vào vườn nhà: chọn hoặc chỉnh chỗ đặt hộp, tập nhìn cửa tổ mỗi ngày, mở hộp thưa và có mục đích, ghi lại câu hỏi mới để mang tới buổi học sau.
Buổi chiều thứ Bảy, một học viên từ khoá thực hành ở Trại Ong Quý, Trảng Bàng về tới nhà, ôm hộp ong ra vườn đặt lên giá đã dựng sẵn. Đầu còn đầy hình ảnh bình mật, đĩa ấp, lời dặn của người hướng dẫn. Trong cái háo hức đó, dễ làm ba lỗi: mở hộp ngay tối hôm đó để xem đàn có ổn không, dời hộp hai ba lần tìm chỗ đẹp hơn, và quên sạch phân nửa bài học sau một tuần. Bài này giúp tránh cả ba.
Tuần đầu sau khoá học: đặt hộp xong thì để yên
Nếu mang đàn mới về, việc quan trọng nhất của tuần đầu là để yên. Đàn vừa trải qua một chuyến xe, ong trong hộp bị xóc, có khi vài bình mật đã nứt. Chúng cần thời gian để sửa chữa và học đường bay mới. Đặt hộp đúng chỗ đã chọn, mở cửa tổ, rồi lùi ra.
Mấy ngày đầu, ong sẽ bay ra vẽ vòng quanh hộp, mỗi vòng xa hơn một chút, để ghi nhớ vị trí. Đó là lý do không được dời hộp trong giai đoạn này. Dời đi một mét cũng đủ làm ong đi làm về lạc cửa.
Nếu chưa mang đàn về, tuần đầu là lúc chuẩn bị: dựng giá, làm chống kiến, chọn hướng cửa tổ, che mái, kiểm bóng râm giờ trưa. Những gì nghe ở buổi học sẽ được dùng ngay, và mình sẽ thấy chỗ nào còn chưa hiểu.
Trong tuần đầu, mỗi ngày ra nhìn cửa tổ hai lần. Thấy ong ra vào đều, có ong mang phấn về, cửa tổ được trét lại là đàn đang ổn định. Không thấy ong ra nhiều ngày liền dù trời đẹp mới là lúc cần hỏi người hướng dẫn.
Ôn lại bài học trong 48 giờ
Chép lại ghi chú sạch sẽ. Từ sổ ghi vội ở buổi học, chép sang một trang mới theo thứ tự: con ong, tổ, chỗ đặt, mở hộp, kẻ thù, mật.
Ghi ngay những gì nhớ mà chưa kịp viết. Mùi trong hộp, cách người hướng dẫn cạy nắp, câu trả lời cho câu hỏi của người khác.
Xem lại ảnh và ghi chú cạnh từng ảnh. Ảnh không ghi chú, một tháng sau sẽ không nhớ chụp để làm gì.
Đánh dấu chỗ còn mơ hồ. Phần nào nghe mà chưa chắc hiểu, đánh dấu hỏi.
Viết ra ba điều quan trọng nhất. Nếu chỉ nhớ được ba điều, đó là gì. Dán lên chỗ dễ thấy gần hộp ong.
Kể lại cho người nhà. Giải thích lại cho người khác là cách ôn tốt nhất, và người nhà cũng biết để phụ.
So với những gì đã đọc trước đó. Chỗ nào buổi học nói khác tài liệu cũ, ghi rõ để tìm hiểu.
Lưu đường liên lạc hỏi đáp. Nếu trại hoặc nhóm học viên có kênh liên lạc, lưu lại cẩn thận.
Chuyển ghi chú thành việc cần làm. Ví dụ: "dựng chén nước chống kiến cho chân giá", "đổi hướng cửa tổ sang hướng đông".
Lên lịch mở hộp lần đầu ở nhà. Chọn một ngày vài tuần sau, ghi trước mình muốn nhìn gì.
Cất sổ ở chỗ cố định. Một cuốn sổ ong riêng, để gần chỗ đặt hộp hoặc nơi mình hay ngồi.
Việc cần làm trong 30 ngày đầu
Nhìn cửa tổ mỗi ngày, cùng giờ. Đếm ong vào trong một phút, ghi thời tiết, màu phấn.
Kiểm chống kiến mỗi vài ngày. Chén nước cạn, lá rụng bắc cầu, cành cây chạm hộp đều là đường cho kiến.
Kiểm mái che sau mỗi cơn mưa. Hộp ướt là hộp dễ có chuyện.
Để ý bóng râm buổi trưa. Nếu hộp bị nắng chiếu thẳng vào giữa trưa, che thêm.
Khảo sát cây hoa quanh nhà. Đi một vòng, ghi cây đang ra hoa và cây sắp ra hoa.
Nói chuyện với hàng xóm về thuốc phun. Nhờ báo trước để mình biết theo dõi đàn.
Mở hộp lần đầu khi đàn đã ổn. Chỉ nhìn, chụp vài tấm, đóng nhanh, dán kín khe.
So ảnh với những gì đã thấy ở trại. Đàn ở trại là mốc so sánh. Đàn mình giống đàn mạnh hay đàn yếu đã được xem.
Không thu mật, không tách đàn. Ba mươi ngày đầu chỉ để đàn ổn định và mình tập nhìn.
Ghi câu hỏi mới phát sinh. Một trang riêng cho câu hỏi. Đó là hành trang cho buổi học sau.
Cuối tháng, viết một đoạn tổng kết. Đàn thế nào, mình đã làm gì, điều gì khác với mình nghĩ.
Khi gặp chuyện không có trong bài học
Sớm muộn gì cũng sẽ có chuyện mà buổi học không nhắc tới: một loại côn trùng lạ quanh hộp, cửa tổ đổi hình kỳ quặc, mùi lạ, ong bay ra một đám lớn rồi về. Đây là lúc dễ hoảng và dễ làm sai nhất.
Trước hết, đừng làm gì vội với đàn. Phần lớn chuyện lạ không gấp tới mức phải xử lý trong vài phút. Hãy quan sát thêm, chụp ảnh rõ, ghi lại thời gian, thời tiết, những gì đã làm với hộp trong mấy ngày trước.
Rồi đối chiếu với sổ ghi chép và tài liệu. Có khi câu trả lời đã nằm trong ghi chú của buổi học mà mình quên. Nếu vẫn chưa rõ, hỏi người hướng dẫn hoặc nhóm học viên, gửi kèm ảnh và mô tả đủ.
Nếu buộc phải xử lý, như kiến đang tràn vào hộp, thì làm việc ít xâm lấn nhất trước: chặn đường kiến, lau sạch mật đọng, dán kín khe. Những việc lớn như mở tung tổ, chuyển hộp, cắt bỏ phần tổ nên để khi đã có lời khuyên.
Ghi lại kết quả. Lần sau gặp lại chuyện tương tự, mình sẽ biết ngay, và mình cũng có một câu chuyện thật để chia sẻ cho người mới.
Quay lại học tiếp: khi nào và mang theo gì
Sau khi đã nuôi qua một vài tháng. Lúc đó mình đã có câu hỏi thật từ đàn nhà mình.
Trước khi tách đàn lần đầu. Học lại phần tách đàn, nếu được thì xem làm mẫu trên đàn thật.
Trước khi thu mật lần đầu. Học kỹ chuyện vệ sinh, cách lấy mật không làm ướt tổ, cách bảo quản.
Khi mất một đàn mà không rõ lý do. Mang theo sổ, ảnh, có khi cả hộp trống để hỏi.
Buổi học định kỳ hằng tháng rất tiện. Khoá thực hành ở Trại Ong Quý, Trảng Bàng, mở vào thứ Bảy tuần cuối mỗi tháng, nên học viên cũ có thể quay lại khi có câu hỏi mới mà không phải chờ lâu.
Mang theo cuốn sổ. Cho người hướng dẫn xem các con số, ảnh, ghi chú.
Mang theo mẫu mật nếu có thắc mắc. Đựng trong lọ sạch, kín, ghi ngày thu và cách bảo quản.
Rủ người cùng chăm đàn đi chung. Hai người cùng nghe thì cùng hiểu, về nhà đỡ phải giải thích lại.
Để ý đàn ở trại so với đàn nhà. Lần thứ hai đi học, mắt mình sẽ nhìn ra nhiều chi tiết mà lần đầu bỏ qua.
Hỏi về bước tiếp theo. Năm thứ hai nên học gì, khi nào nghĩ tới hộp nhiều tầng, nhân đàn có kế hoạch.
Giữ liên lạc với học viên cùng khoá. Những người học cùng một buổi thường gặp vấn đề gần giống nhau, hỏi nhau rất có ích.
Câu hỏi thường gặp
Học xong có nên mua thêm nhiều đàn ngay không?
Không nên. Hãy nuôi một hai đàn ít nhất vài tháng để áp dụng và kiểm lại những gì đã học. Có tay nghề rồi mở rộng sẽ ít mất mát hơn.
Mang đàn từ trại về nhà bao lâu thì mở hộp được?
Nên chờ ít nhất vài tuần, khi ong đã ra vào đều và cửa tổ được trét lại. Mở sớm làm đàn đang ổn định bị xáo trộn thêm.
Về nhà làm khác lời dặn có sao không?
Có thể, nếu vườn mình khác hoàn cảnh ở trại. Nhưng nên biết lý do mình làm khác, ghi lại, và theo dõi kết quả. Khi không chắc, hỏi lại người hướng dẫn.
Quên mất phần lớn bài học thì làm sao?
Chuyện thường gặp. Đọc lại ghi chú, xem lại ảnh, và tham dự lại một buổi khi có dịp. Lần thứ hai thường nhớ lâu hơn vì đã có trải nghiệm thật.
Đàn mang về yếu đi sau vài tuần thì có phải do đàn xấu?
Chưa chắc. Xem lại chỗ đặt, chống kiến, bóng râm, thuốc phun gần đó, số lần mở hộp. Ghi lại và hỏi người hướng dẫn, kèm ảnh cửa tổ và bên trong.
Có nên tự dạy lại cho người khác sau khoá học?
Chia sẻ những gì mình đã thử và thấy đúng thì nên. Nhưng nói rõ mình mới học, chỗ nào chưa chắc, và khuyên người khác tự quan sát thêm.
