Mặt bằng trại ong dú tốt có năm điểm: giá hộp nằm dưới bóng mát buổi trưa, cửa tổ quay về phía nắng sớm, lối đi chạy phía sau lưng hộp chứ không chắn trước cửa tổ, các hộp cách nhau đủ để ong không về nhầm nhà, và khu sơ chế mật tách hẳn khỏi khu hộp. Làm đúng từ đầu thì đỡ phải dời hộp về sau, mà dời hộp ong dú luôn là việc làm đàn hao.
Một sai lầm hay gặp ở trại mới: xếp hộp thành một hàng dài thẳng tắp dọc hàng rào cho đẹp mắt, cửa tổ quay ra lối đi chính. Mỗi lần có người đi ngang là cắt ngang đường bay của cả dãy ong. Bài này giải thích từng quyết định trong mặt bằng và vì sao nó quan trọng với ong.
Vì sao mặt bằng quan trọng với ong dú hơn ta tưởng?
Ong dú định hướng về tổ bằng cách nhớ cảnh quanh cửa tổ: cây, hàng rào, vật nổi bật, vị trí mặt trời. Khi hộp đã đặt, ong thợ học thuộc chỗ đó trong những chuyến bay đầu đời. Dời hộp đi dù một khoảng ngắn, nhiều ong thợ bay về chỗ cũ và lạc. Vì vậy chỗ đặt ban đầu gần như là chỗ đặt lâu dài.
Ong dú bay thấp và bay gần. Đường bay ra vào cửa tổ là một luồng hẹp trước mặt hộp. Người đi qua luồng đó, cỏ cao che luồng đó, hay một hộp khác đặt ngay trước mặt đều làm ong khó bay. Đàn không chết vì chuyện này, nhưng mất sức từng ngày.
Hộp ong dú nhỏ, vách gỗ không dày, nên nhiệt độ trong hộp đi theo nhiệt độ ngoài trời khá sát. Nắng trưa chiếu thẳng vào hộp vài tiếng là trong hộp nóng lên đáng kể, sáp mềm, mật chảy. Bóng mát buổi trưa không phải thứ thêm vào cho đẹp, mà là điều kiện sống.
Cuối cùng, mặt bằng quyết định người chăm có tiện hay không. Hộp khó tới thì ít được nhìn. Khu sơ chế lẫn với khu hộp thì mùi mật kéo ong lạ và kiến. Một mặt bằng tốt làm cho việc đúng trở thành việc dễ.
Hướng cửa tổ và khoảng cách giữa các hộp
Cửa tổ đón nắng sớm. Ở nhiều vùng nước ta, quay cửa về phía đông hoặc đông nam giúp ong ra sớm khi nắng ấm, ít hứng nắng chiều.
Tránh hướng gió chính. Nếu vùng có gió mùa thổi mạnh từ một hướng, cửa tổ không quay thẳng vào hướng đó.
Trước cửa tổ có khoảng trống. Một khoảng trống vài bước chân trước mỗi cửa tổ để ong lên xuống. Không trồng cây bụi sát trước cửa.
Các hộp không đối mặt nhau. Hai dãy hộp quay cửa vào nhau thì ong của hai dãy cắt đường bay nhau.
Đủ khoảng cách giữa hai hộp kề. Hộp sát rạt nhau thì ong dễ về nhầm, đàn mạnh dễ cướp đàn yếu. Để khoảng cách vừa đủ cho người đứng kiểm.
Làm mỗi hộp khác nhau một chút. Sơn màu khác, đặt vật đánh dấu khác ở nắp. Ong dựa vào dấu hiệu này để nhận nhà.
Độ cao giá vừa tầm. Hộp ngang hông hoặc ngang ngực người đứng là dễ nhìn, dễ thao tác, lại tránh được nước bắn và cóc nhái.
Xếp theo nhóm nhỏ. Vài hộp một nhóm, các nhóm cách nhau, thay vì một dãy dài liền mạch.
Hình chữ U hoặc vòng cung. Xếp nhóm hộp quanh một khoảng sân, cửa quay ra ngoài, lưng hộp quay vào sân, người làm việc ở giữa.
Chừa chỗ cho đàn tách sau này. Mỗi nhóm để trống một hai vị trí cho đàn con, không phải tìm chỗ mới khi tách.
Ghi hướng và vị trí vào sơ đồ. Một tờ sơ đồ có mã từng hộp giúp người mới biết hộp nào ở đâu.
Lối đi, bóng mát và chắn gió
Lối đi phía sau lưng hộp. Người kiểm đứng sau hộp, mở nắp từ phía sau, không đứng chắn cửa tổ.
Lối đi chính xa luồng bay. Đường người và xe chạy qua trại không cắt ngang trước mặt dãy hộp.
Lối đi lót gạch hoặc sỏi. Mùa mưa không lầy, cỏ không mọc che chân giá.
Bóng mát buổi trưa là bắt buộc. Cây tán rộng, giàn leo hoặc mái che. Nắng sớm vào cửa tổ, bóng trưa phủ lên hộp.
Mái che cách nắp một khoảng. Mái đặt sát nắp thì giữ nóng. Có khoảng hở để gió lùa giúp mát hơn.
Không đặt dưới cây rụng lá nhiều hay cành mục. Lá rụng lấp nắp, cành gãy đập vỡ hộp.
Hàng cây chắn gió. Trồng hàng cây bụi phía gió chính, cách khu hộp một khoảng để không che nắng sớm.
Tránh chỗ trũng đọng nước. Chân giá không đứng trong vũng nước mùa mưa.
Tránh sát tường hắt nóng. Tường gạch, mái tôn hắt nhiệt buổi chiều. Hộp cách tường một khoảng.
Cỏ quanh chân giá phát thấp. Cỏ cao làm cầu cho kiến leo lên và che cửa tổ.
Đèn đêm không chiếu vào hộp. Đèn sáng gần hộp kéo côn trùng và có khi làm ong bay ra ban đêm.
Khu sơ chế, kho hộp và nước
Khu sơ chế mật là nơi lọc, đóng chai, rửa dụng cụ. Đặt khu này cách khu hộp một khoảng, có mái, có cửa lưới. Mùi mật ở khu sơ chế rất mạnh. Nếu đặt sát hộp, ong của chính trại và ong lạ sẽ kéo tới, chen vào chai lọ, và đàn yếu dễ bị ong đàn mạnh cướp vì cả trại đang sục sôi mùi mật.
Kho hộp trống và dụng cụ cũng cần chỗ riêng. Hộp trống còn mùi sáp, nhựa từ đàn cũ thì phải để nơi kín, khô, không để ngoài trời cạnh khu hộp. Hộp trống có mùi để ngoài trời có khi lại thành chỗ kiến làm tổ, hay ruồi đẻ trứng, rồi mang theo khi đặt đàn mới vào.
Nước là thứ hay bị quên. Ong dú cần nước, nhất là mùa khô. Một chỗ nước sạch, nông, có sỏi hay rơm nổi cho ong đậu, đặt cách khu hộp vài chục bước. Nước đặt quá gần cửa tổ thì người thay nước phải đi qua luồng bay mỗi ngày.
Thùng rác cho sáp vụn, bình vỡ cần nắp kín và đặt xa khu hộp. Rác sáp để hở là mồi cho sâu hại tìm vào trại.
Nếu trại có đón khách hay học viên, thêm một khu ngồi có mái, cách khu hộp đủ xa để tiếng nói không làm phiền đàn, nhưng đủ gần để dẫn khách tới xem một hai hộp quan sát.
Vẽ sơ đồ trại trước khi đặt hộp
Vẽ trên giấy trước. Đánh dấu hướng bắc, hướng nắng sớm, hướng gió, cây lớn, tường, lối đi.
Đi quan sát nắng trong một ngày. Sáng, trưa, chiều đứng ở khu định đặt, xem bóng cây đổ đâu.
Quan sát qua hai mùa nếu được. Mặt trời mùa này mùa khác lệch nhau, bóng cây cũng đổi theo.
Đánh dấu chỗ đọng nước sau mưa. Đi một vòng sau cơn mưa lớn, ghi lại chỗ ngập.
Xác định lối đi chính trước. Lối xe, lối người đã có thì tránh. Đặt hộp theo lối, không bắt lối theo hộp.
Chừa chỗ mở rộng. Vẽ thêm vị trí cho các nhóm hộp tương lai.
Ghi mã nhóm và mã hộp. Ví dụ nhóm A, B, C, mỗi nhóm vài hộp đánh số.
Đặt khu sơ chế và kho trên sơ đồ. Xem khoảng cách tới khu hộp có đủ không.
Hỏi ý người sẽ chăm. Người chăm thấy lối nào tiện, chỗ nào khó với tới.
Đặt thử giá trống vài hôm. Dựng giá trước khi có đàn, xem có vướng gì không, dễ dời hơn khi đã có ong.
Cập nhật sơ đồ khi thay đổi. Tách đàn, gộp đàn, dời nhóm đều sửa sơ đồ. Sơ đồ cũ còn tệ hơn không có.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt hộp ong dú trên mái nhà hay sân thượng không?
Được nếu có mái che tốt và lối lên an toàn. Sân thượng thường nóng và hứng gió, nên cần che kỹ và đặt sát vách có bóng.
Hộp ong dú đặt cách nhà ở bao xa là hợp?
Không có khoảng cách chuẩn. Đủ xa để luồng bay không cắt qua lối đi trong nhà, đủ gần để nhìn được hằng ngày. Nhiều nhà đặt ở góc vườn sau, khuất lối đi chính.
Treo hộp ong dú bằng dây có tốt hơn đặt trên giá không?
Treo giúp chặn kiến dễ hơn nhưng dễ đung đưa khi gió lớn. Giá chắc với chân chặn kiến thường ổn định hơn cho trại nhiều hộp.
Dời một nhóm hộp sang chỗ khác trong trại thì làm thế nào?
Dời từng ít một, mỗi lần một khoảng ngắn, hoặc dời đi xa hẳn một thời gian rồi mới mang về chỗ mới. Dời ngắn và đột ngột làm nhiều ong thợ lạc.
Trại nhỏ vài hộp có cần sơ đồ không?
Vài hộp thì không cần vẽ cầu kỳ, nhưng vẫn nên ghi hướng cửa và mã hộp. Khi trại lớn dần, sơ đồ có sẵn từ đầu đỡ rối hơn nhiều.
