Phấn ong dú dễ mốc và có thể gây dị ứng, nên cần bảo quản lạnh và người dùng lần đầu chỉ nên thử một lượng rất nhỏ. Sáp ong dú thường lẫn nhiều nhựa cây nên khác sáp ong mật, không thể dùng thay thế máy móc. Keo ong dú có thể lẫn nhựa và đất, dễ gây dị ứng da. Cả ba là thực phẩm hoặc nguyên liệu, không phải thuốc, và không được quảng cáo chữa bệnh.
Khi mở một hộp ong dú, thứ đập vào mắt không chỉ là bình mật. Có những bình phấn vàng sệt, chua; có lớp sáp nâu sẫm dẻo dẻo; có keo đen bám quanh vách và cửa tổ. Người nuôi lâu năm biết cả ba thứ đều có người hỏi mua. Nhưng cũng chính vì “có người mua” mà nhiều người bán ra mà không biết sản phẩm của mình có thể gây hại thế nào nếu làm sai.
Bài này đi lần lượt từng sản phẩm: nó là gì, rủi ro nằm ở đâu, và cần làm gì để an toàn cho người dùng.
Phấn ong dú: món “sống” nhất trong tổ
Phấn ong dú khác phấn hoa viên mà nhiều người thấy ở ong mật. Ong dú mang phấn hoa về, chứa vào bình sáp, trộn với chút mật và chất tiết, rồi để các vi sinh có lợi trong tổ ủ chua dần. Kết quả là một khối phấn sệt, vị chua, mùi lên men nhẹ. Đây là thức ăn đạm của ong non.
Chính vì đã được ủ, phấn ong dú là sản phẩm rất “sống”. Ra khỏi tổ, nó tiếp tục biến đổi, dễ bị nấm mốc lẫn vào, nhất là khi lấy bằng tay bẩn hoặc để ở nhiệt độ phòng. Phấn mốc có thể chứa độc tố nấm, không nhìn thấy hết bằng mắt.
Rủi ro thứ hai là dị ứng. Phấn hoa là nguyên nhân dị ứng quen thuộc. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn, dị ứng phấn hoa có thể phản ứng mạnh. Vì vậy, khuyến cáo phổ biến là người dùng lần đầu chỉ thử một lượng rất nhỏ, theo dõi, và người có tiền sử dị ứng nên hỏi bác sĩ trước.
Cách bảo quản thường dùng là lấy bằng dụng cụ sạch, cho vào lọ kín, giữ lạnh, thậm chí trữ đông nếu để lâu. Ghi ngày lấy và hạn dùng ngắn. Không trộn phấn vào mật để bán chung khi khách không biết, vì phấn làm mật lên men nhanh và khách có thể dị ứng mà không hiểu vì sao.
Phấn ong dú cũng không nên quảng cáo như thần dược bổ dưỡng. Nó là một thực phẩm lạ, có giá trị dinh dưỡng nhất định, nhưng không thay được bữa ăn hay thuốc.
Sáp ong dú: khác sáp ong mật thế nào và lưu ý gì
Sáp ong dú thường lẫn nhựa cây. Ong dú trộn sáp tiết ra với nhựa cây, tạo thành vật liệu sẫm màu, dẻo. Người ta gọi chung là sáp, nhưng thành phần khác sáp ong mật.
Màu nâu sẫm đến đen. Do nhựa cây và tạp chất. Không vàng sáng như sáp ong mật.
Mùi nhựa đặc trưng. Có thể thơm hoặc hắc tuỳ loại nhựa ong lấy.
Tinh chế khó hơn. Nấu chảy, lọc, để lắng có thể tách bớt tạp chất, nhưng khó ra sáp tinh như sáp ong mật.
Dùng làm nến, phủ gỗ, dụng cụ thủ công. Đây là cách dùng phổ biến và ít rủi ro nếu không tiếp xúc thức ăn.
Dùng làm mỹ phẩm tự chế cần cẩn thận. Nhựa cây trong sáp có thể gây dị ứng da. Thử lên một vùng da nhỏ trước, và không quảng cáo công dụng làm đẹp, chữa da.
Không dùng sáp từ tổ bị bệnh, bị mốc. Sáp mốc, có mùi lạ thì bỏ.
Không nấu sáp bằng lửa trực tiếp trong nhà kín. Sáp dễ cháy, khói nhựa cây có thể gây khó chịu. Nấu cách thuỷ, thoáng khí.
Không dùng nồi nấu ăn để nấu sáp. Sáp và nhựa bám rất khó rửa, mùi lưu lại.
Ghi rõ là sáp ong dú khi bán. Để người mua biết đây không phải sáp ong mật tinh khiết, tránh dùng sai mục đích.
Sáp trong hộp là nhà của ong. Lấy quá nhiều làm đàn tốn sức xây lại, yếu đi. Chỉ lấy phần thừa khi khai thác.
Keo ong dú: thứ “vữa xây” của tổ và lý do cần dè chừng
Keo ong dú là hỗn hợp nhựa cây, sáp, có khi lẫn đất cát. Ong dùng nó để bịt khe, xây cửa tổ, làm bức tường chặn kiến và kẻ thù. Một số loài trộn khá nhiều đất vào keo, tạo thành loại keo cứng, sẫm màu.
Rủi ro đầu tiên là dị ứng tiếp xúc. Keo ong nói chung là thứ được biết là có thể gây dị ứng da ở một số người. Người làm thường xuyên với keo nên đeo găng. Khách dùng keo bôi da cần được cảnh báo thử trước một vùng nhỏ.
Rủi ro thứ hai là tạp chất và kim loại. Vì keo có thể lẫn đất, nếu trại gần đường lớn, khu công nghiệp, đất ô nhiễm thì keo có thể mang kim loại nặng. Keo cũng là chỗ thuốc bảo vệ thực vật bám vào nếu nhựa cây lấy từ cây đã phun.
Rủi ro thứ ba là quảng cáo sai. Keo ong hay được truyền miệng là chữa đủ thứ bệnh. Người bán không được nói như vậy. Keo ong dú, nếu bán, chỉ nên bán như nguyên liệu, ghi rõ nguồn gốc và cảnh báo dị ứng. Người có bệnh muốn dùng thì phải hỏi bác sĩ.
Với người mới nuôi, lời khuyên thực tế là chưa vội khai thác keo để bán. Keo là lớp bảo vệ của tổ, lấy nhiều làm đàn dễ bị kiến, ruồi xâm nhập. Hãy hiểu đàn ong và nắm vững mật trước, rồi mới tính tới sản phẩm phụ.
Ghi nhãn và bán sản phẩm phụ cho an toàn
Ghi tên đúng. Phấn ong dú, sáp ong dú, keo ong dú, không gọi chung chung “sản phẩm ong”.
Ghi ngày lấy, hạn dùng. Phấn có hạn ngắn, ghi rõ điều kiện bảo quản lạnh.
Cảnh báo dị ứng. Người dị ứng phấn hoa, sản phẩm ong không nên dùng; người dùng lần đầu thử lượng rất nhỏ.
Cảnh báo cho trẻ nhỏ, phụ nữ có thai. Khuyên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Không ghi công dụng chữa bệnh. Kể cả các câu như “hỗ trợ điều trị”, nếu không đúng quy định thì không ghi.
Ghi cách bảo quản. Phấn giữ lạnh, sáp và keo để nơi khô mát.
Ghi nguồn gốc trại. Tên, địa chỉ, số điện thoại để khách liên hệ.
Ghi mã lô. Liên kết với sổ ghi chép như mật.
Đóng gói kín. Phấn hút ẩm, dễ mốc. Sáp, keo dễ dính bụi.
Kiểm nghiệm nếu bán thường xuyên. Vi sinh, nấm mốc cho phấn; kim loại nặng cho keo, nhất là trại gần nguồn ô nhiễm.
Tư vấn trung thực. Khi khách hỏi công dụng chữa bệnh, trả lời thật là đây là thực phẩm, nguyên liệu, khuyên hỏi bác sĩ.
Những sai lầm hay gặp với sản phẩm phụ
Bóp phấn bằng tay trần. Đưa vi sinh từ tay vào phấn, nhanh mốc.
Để phấn ở nhiệt độ phòng nhiều ngày. Phấn tiếp tục lên men, dễ mốc, đổi mùi.
Trộn phấn vào mật để “tăng chất”. Mật lên men nhanh, khách dị ứng mà không biết vì sao.
Bán phấn có đốm mốc. Không cạo bỏ phần mốc rồi bán phần còn lại, vì nấm có thể đã lan.
Lấy hết keo quanh cửa tổ. Đàn mất lớp bảo vệ, dễ bị kiến, ruồi tấn công.
Nấu sáp trong nồi nấu ăn. Mùi và chất bám lại, khó rửa sạch.
Quảng cáo keo chữa bệnh. Vi phạm quy định và có thể khiến người bệnh bỏ điều trị.
Không cảnh báo dị ứng. Khách bị phản ứng mà không hiểu nguyên nhân, mất uy tín trại.
Gom sáp, keo từ tổ bị kiến, bị bệnh. Sản phẩm từ tổ không khoẻ dễ lẫn bẩn, mốc.
Không ghi lô, ngày. Khi có vấn đề, không truy được.
Bán sản phẩm khi chưa hiểu nó. Hỏi người có kinh nghiệm, tìm hiểu kỹ trước khi đưa ra thị trường.
Câu hỏi thường gặp
Phấn ong dú có ăn trực tiếp được không?
Nhiều người ăn trực tiếp một lượng nhỏ. Người dùng lần đầu nên thử rất ít, người có tiền sử dị ứng phấn hoa hoặc bệnh lý nên hỏi bác sĩ trước.
Phấn ong dú bảo quản được bao lâu?
Ở nhiệt độ phòng thì rất ngắn vì dễ mốc. Giữ lạnh hoặc trữ đông giúp kéo dài, nhưng nên dùng sớm và quan sát mùi, màu trước khi dùng.
Sáp ong dú có dùng làm son dưỡng được không?
Có người dùng, nhưng sáp ong dú lẫn nhựa cây nên dễ gây kích ứng hơn sáp ong mật tinh chế. Thử trên vùng da nhỏ trước và không quảng cáo công dụng khi bán.
Keo ong dú có độc không?
Keo không phải chất độc, nhưng có thể gây dị ứng da và có thể lẫn tạp chất, đất. Người làm nên đeo găng và người dùng nên thử trước.
Trẻ nhỏ có dùng phấn ong dú được không?
Không nên tự cho trẻ nhỏ dùng. Phấn có thể gây dị ứng và chưa có hướng dẫn liều an toàn cho trẻ. Hỏi bác sĩ nhi trước.
Có nên khai thác keo khi mới nuôi?
Không nên. Keo bảo vệ tổ, và người mới nên tập trung hiểu đàn ong và khai thác mật đúng cách trước.
