Gắn cảm biến nhiệt ẩm trong hộp ong dú đáng làm khi mình có một câu hỏi cụ thể: hộp nóng tới đâu giữa trưa mùa khô, mái che kiểu nào làm mát tốt hơn, chỗ đặt nào ít chênh nhiệt. Gắn cho vài hộp mẫu thì thông tin rất quý; gắn cho cả trại thì thường tốn kém mà dữ liệu nhiều hơn khả năng mình dùng.
Thiết bị đo nhiệt ẩm giờ rẻ và dễ mua, nên nhiều bà con nghĩ tới chuyện "trại ong thông minh". Ý tưởng hay, nhưng cần trả lời trước câu: mình sẽ làm gì khác đi khi thấy con số? Bài này giải thích cảm biến cho biết được gì, không cho biết được gì, và cách gắn sao cho ong không trám mất.
Nhiệt độ và độ ẩm quan trọng với ong dú ra sao?
Bánh ấp ong dú cần nhiệt ổn định để ấu trùng lớn đều. Đàn giữ nhiệt bằng lớp màng sáp bao quanh bánh ấp, bằng chính hơi ấm của ong, và bằng cách chọn chỗ làm tổ kín đáo. Nhưng khả năng điều hoà của đàn có giới hạn, nhất là đàn nhỏ.
Nóng là mối đe doạ lớn hơn lạnh ở phần lớn vùng nuôi Việt Nam. Hộp gỗ mỏng phơi nắng giữa trưa có thể nóng lên rất nhanh. Sáp mềm ra, bình mật xệ xuống, có khi mật chảy tràn. Ong phải tập trung làm mát thay vì đi kiếm ăn.
Độ ẩm cũng quan trọng. Trong tổ ong dú thường ẩm hơn bên ngoài. Ẩm quá thì mốc, phấn hỏng; khô quá thì ấu trùng khó phát triển. Mật ong dú vốn nhiều nước, nên ẩm trong hộp cũng ảnh hưởng tới việc mật lên men.
Những điều đó người nuôi đều biết, nhưng thường biết theo cảm giác: "hộp này hình như nóng". Cảm biến biến cảm giác thành con số, cho biết nóng bao nhiêu, vào giờ nào, kéo dài bao lâu. Với câu hỏi đúng, con số đó giúp ra quyết định rõ ràng hơn.
Cảm biến trả lời được những câu hỏi nào?
Hộp nóng nhất lúc mấy giờ? Biết giờ nóng để tránh mở hộp, tránh làm việc nặng lúc đó.
Mái che kiểu nào mát hơn? Gắn cảm biến vào hai hộp giống nhau, mái che khác nhau, so sau vài tuần.
Chỗ đặt nào hợp? So hộp đặt dưới tán cây với hộp đặt dưới mái tôn, hộp hướng đông với hộp hướng tây.
Độ dày ván có đáng tăng không? Hộp ván dày và ván mỏng cùng chỗ cho biết chênh lệch thật.
Mùa khô hộp có vượt ngưỡng nguy hiểm? Xem những ngày nắng gắt nhất, nhiệt trong hộp lên tới đâu.
Đàn có giữ nhiệt ổn định không? Đàn khoẻ thường giữ nhiệt quanh bánh ấp ổn định hơn đàn yếu.
Hộp có đọng ẩm vào ban đêm? Độ ẩm tăng vọt về đêm cảnh báo nguy cơ đọng nước, mốc.
Che lưới, phun sương có tác dụng không? Thử biện pháp làm mát ở một hộp, đo trước và sau.
Hộp sau tách đàn chịu nhiệt thế nào? Đàn con ít ong, nhiệt dao động nhiều hơn. Biết để che chắn kỹ.
Vị trí trong hộp khác nhau ra sao? Hai cảm biến, một sát nắp, một gần bánh ấp, cho thấy lớp nào chịu nóng.
Không trả lời được: đàn có chúa không. Nhiệt ẩm không thay thế quan sát cửa tổ hay mở hộp kiểm chúa.
Gắn cảm biến sao cho ong không trám mất
Ong dú trám mọi vật lạ trong tổ bằng nhựa và sáp. Cảm biến gắn trần trong hộp sau vài tuần bị bọc kín, số đo sai lệch vì lớp nhựa cách nhiệt, có khi ong còn trám luôn vào khe cắm, làm hỏng thiết bị.
Cách thường dùng là đặt cảm biến trong một hộp lưới nhỏ, ống lưới mịn, hoặc một hốc riêng ngăn bằng lưới. Không khí đi qua được nhưng ong không chạm vào cảm biến. Dù vậy, lâu ngày ong vẫn có thể trám lưới, cần kiểm định kỳ.
Vị trí gắn tuỳ câu hỏi. Muốn biết hộp nóng tới đâu thì gắn sát nắp, phía trên tầng mật. Muốn biết nhiệt bánh ấp thì gắn gần bánh ấp, nhưng đó cũng là chỗ dễ quấy đàn nhất. Với người mới bắt đầu, gắn dưới nắp là an toàn và đủ thông tin.
Dây nối và pin nên để ngoài hộp, chỉ đưa đầu đo vào qua một lỗ nhỏ trám kín quanh dây. Thay pin không cần mở hộp. Thiết bị đặt ngoài phải chống mưa, chống nắng, vì nhiệt ngoài trời cũng làm hỏng pin nhanh.
Khi nào không đáng đầu tư?
Nếu mình chưa có thói quen ghi chép cơ bản, cảm biến sẽ là thêm một nguồn số liệu không ai đọc. Nên bắt đầu từ sổ, từ cân, từ đếm cửa tổ. Khi đã quen nhìn số liệu, cảm biến mới thật sự có ích.
Nếu câu hỏi đã có câu trả lời rõ bằng cách khác. Ví dụ hộp đặt giữa nắng không mái che thì không cần cảm biến cũng biết là nóng. Làm mái che trước, rẻ và chắc hơn.
Gắn cho cả trại thường không đáng. Mỗi thiết bị cần pin, cần kiểm, có khi hỏng do ẩm. Vài trăm thiết bị là một công việc riêng. Với phần lớn trại, vài hộp mẫu đại diện cho từng khu là đủ để hiểu điều kiện nhiệt của cả khu.
Cuối cùng, không nên chờ cảm biến mới hành động. Cảm biến cho thấy hộp nóng thì phải có người ra làm mát. Thiết bị không cứu được đàn, người nuôi mới cứu được. Trước khi mua, hãy chắc rằng mình có thời gian và cách phản ứng với những gì nó báo.
Chọn và dùng thiết bị cho gọn
Loại tự ghi dữ liệu. Thiết bị ghi vào bộ nhớ, định kỳ lấy ra xem, đủ cho phần lớn câu hỏi.
Loại gửi dữ liệu không dây. Tiện xem từ xa, nhưng phụ thuộc sóng và pin, giá cao hơn.
Kiểm độ chính xác trước khi gắn. Để các cảm biến cạnh nhau một ngày, so số. Cái nào lệch nhiều thì hiệu chỉnh hoặc bỏ.
Ghi rõ cảm biến nào hộp nào. Đánh số thiết bị, ghi vào sổ cùng mã hộp và vị trí gắn.
Đo cả ngoài trời. Một cảm biến ngoài trời trong bóng râm làm mốc so sánh.
Đặt tần suất ghi vừa phải. Ghi mỗi vài chục phút là đủ thấy nhịp ngày đêm, pin bền hơn.
Xem dữ liệu định kỳ. Mỗi tuần mở ra xem một lần, ghi nhận xét vào sổ.
Tập trung vào ngày cực đoan. Những ngày nắng nhất, mưa nhất cho nhiều thông tin hơn những ngày bình thường.
Chống ẩm cho thiết bị. Bọc phần điện tử, đặt nơi khô. Hơi ẩm trong hộp ong làm hỏng mạch.
Không mở hộp chỉ để chỉnh cảm biến. Gắn sao cho bảo trì được từ bên ngoài.
Gỡ khi đã có câu trả lời. Biết rồi thì chuyển thiết bị sang hộp khác, câu hỏi khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ trong hộp ong dú bao nhiêu là quá nóng?
Không có một con số đã được thống nhất cho mọi loài. Dấu hiệu thực tế là sáp mềm, bình mật xệ, mật chảy, ong tụ ra ngoài cửa. Cảm biến giúp biết những dấu hiệu đó xảy ra ở mức nhiệt nào trong trại mình.
Cảm biến có làm ong dú khó chịu không?
Bản thân cảm biến không phát mùi, nhưng ong sẽ trám nó như mọi vật lạ. Đặt trong lưới và gắn ở chỗ ít quấy như dưới nắp thì đàn ít bị ảnh hưởng.
Có cần gắn cảm biến cho mọi hộp không?
Thường không cần. Vài hộp mẫu cho mỗi khu đặt là đủ hiểu điều kiện nhiệt của cả khu.
Nhiệt kế thường dùng thay cảm biến được không?
Nhiệt kế đọc tại chỗ chỉ cho biết lúc mình đứng đó. Cảm biến tự ghi cho thấy cả ngày đêm, kể cả giờ nóng nhất khi mình không có mặt.
Dữ liệu nhiệt độ dùng thế nào khi đã có?
Dùng để chọn chỗ đặt, chọn mái che, quyết định có làm mát thêm vào mùa khô không, và ghi vào sổ cùng các quan sát về đàn.
