Cân hộp ong dú là cách nhìn vào trong hộp mà không mở nắp. Nếu hộp nặng dần qua các lần cân, đàn đang tích mật và đông thêm; nếu nhẹ dần trong lúc trời không mưa, đàn đang ăn vào kho và có thể sắp đói. Muốn số liệu có nghĩa, phải cân cùng cái cân, cùng giờ, cùng cách treo.
Nhiều người mua cân về, cân một lần, thấy con số rồi không biết làm gì với nó. Cân một lần gần như vô nghĩa. Bài này nói rõ cân để làm gì, cân lúc nào, đọc con số ra sao, và những sai số khiến cả trăm lần cân thành công cốc.
Vì sao cân hộp lại cho biết sức đàn?
Một hộp ong dú gồm ba phần cộng lại: gỗ, tổ, và thức ăn. Gỗ gần như không đổi, chỉ nặng nhẹ chút ít theo độ ẩm. Tổ gồm bánh ấp, màng bọc, sáp, nhựa và chính đàn ong, tăng chậm theo sức đàn. Phần thay đổi nhanh nhất là mật và phấn trong bình.
Khi trời có hoa, ong mang mật về đầy bình, hộp nặng lên trong vài tuần. Khi hết hoa, đàn sống bằng kho, hộp nhẹ dần. Vì vậy đường cân nặng gần như là đường thức ăn của đàn. Nó lên khi được mùa, xuống khi đói.
Mở hộp ra xem cũng biết được những điều đó, nhưng mỗi lần mở là một lần phá lớp nhựa ong đã trám, làm lạnh ổ trứng, và gây mùi kéo ruồi. Với trại vài chục hộp, mở hết là việc không ai làm nổi mỗi tuần. Cân thì nhanh, đàn gần như không bị quấy.
Cân cũng giúp so các đàn với nhau. Hai hộp cùng tuổi, cùng chỗ đặt mà một hộp tăng đều, một hộp đứng yên, thì hộp đứng yên đáng được mở ra xem trước. Cân không thay việc mở hộp, nó giúp chọn đúng hộp cần mở.
Cân hộp ong dú thế nào cho đúng?
Dùng một cái cân cho cả mùa. Mỗi cân lệch một kiểu. Đổi cân giữa chừng là đường cân nặng có một bậc nhảy giả.
Cân móc hoặc cân bàn đều được. Cân móc treo hộp lên, nhẹ tay hơn. Cân bàn phải nhấc hộp đặt lên rồi đặt lại, dễ xóc hơn.
Ghi trọng lượng hộp rỗng. Trước khi cho ong vào, cân từng tầng hộp rỗng và ghi lên thân hộp hoặc vào sổ. Đó là số bì để trừ về sau.
Cân cùng giờ trong ngày. Buổi sáng sớm trước khi ong bay nhiều, hoặc chiều tối khi ong đã về. Giữa trưa nhiều ong đang ở ngoài.
Tránh cân ngay sau mưa. Gỗ ngấm nước nặng hơn hẳn. Đợi một hai ngày nắng ráo rồi mới cân, hoặc ghi chú là cân sau mưa.
Treo cùng một cách. Dây buộc, móc, vị trí treo giữ như nhau. Nếu có mái che rời, hoặc luôn cân cùng mái, hoặc luôn bỏ ra.
Nhấc nhẹ, đặt nhẹ. Rung mạnh làm vỡ bình mật, ong hoảng và cắn. Nhấc chậm, giữ hộp thẳng.
Cân định kỳ. Mỗi một hai tuần một lần là đủ cho phần lớn trại. Vào mùa hoa rộ có thể dày hơn để biết lúc nào nên thêm tầng.
Ghi ngay tại chỗ. Đọc số rồi ghi luôn, kèm mã hộp và ghi chú thời tiết. Để về nhà mới ghi là hay nhầm hộp.
Cân cả hộp mẫu. Chọn vài hộp đại diện cân thường xuyên hơn, còn lại cân thưa. Trại lớn tiết kiệm được nhiều công.
Đặt dấu trên hộp. Đánh dấu chỗ móc dây cố định để lần nào treo cũng cân bằng như nhau.
Đọc đường cân nặng: con số nói gì?
Con số tuyệt đối của một lần cân ít nói lên điều gì, vì mỗi hộp gỗ khác, mỗi đàn tổ khác. Điều đáng nhìn là đường đi qua nhiều lần cân. Bà con có thể kẻ một bảng đơn giản: cột ngày, cột trọng lượng, rồi chấm lên giấy kẻ ô cho dễ thấy.
Đường đi lên đều trong vài tuần là đàn đang được mùa, kho đầy dần. Đây là lúc nên tính chuyện thêm tầng mật hoặc đánh dấu đàn này cho đợt tách sắp tới. Đường đi ngang là đàn đang cân bằng, kiếm được bao nhiêu ăn bấy nhiêu.
Đường đi xuống liên tục trong lúc trời khô ráo là tín hiệu cần chú ý. Có thể hết hoa, đàn đang ăn kho. Có thể đàn bị cướp mật. Có thể đàn đang suy vì mất chúa hay bị kẻ thù trong tổ. Lúc này mới mở hộp ra xem, và mở có mục đích.
Một cú tụt mạnh đột ngột giữa hai lần cân gần nhau đáng lo hơn một đường xuống từ từ. Đường xuống từ từ thường là hết mùa hoa, cả trại cùng chịu. Cú tụt đột ngột ở riêng một hộp thường là có chuyện riêng: bị cướp, bị kiến, hay mật chảy ra ngoài vì bình vỡ.
Cân hộp kết hợp với quan sát cửa tổ
Cân cho biết kho thức ăn, còn cửa tổ cho biết đàn đang làm gì ngay lúc này. Hai nguồn thông tin bù cho nhau. Hộp nặng dần mà cửa tổ thưa ong có thể là đàn đang tích mật tốt nhưng số ong thợ giảm, ví dụ sau một đợt nắng nóng làm chết ong già.
Ngược lại, hộp nhẹ dần mà cửa tổ vẫn tấp nập, ong mang phấn về đều, thường là đàn đang dồn sức nuôi con. Đàn đang lớn ăn nhiều, kho tạm vơi đi nhưng sắp tới số ong thợ tăng, kiếm mật sẽ khá hơn. Trường hợp này không cần can thiệp.
Trường hợp đáng lo nhất là hộp nhẹ dần và cửa tổ cũng thưa dần. Đàn vừa thiếu ăn vừa thiếu quân. Lúc này mở hộp kiểm chúa, kiểm kẻ thù, và tính chuyện bổ sung bánh ấp hoặc thu nhỏ hộp lại.
Ghi cả hai thứ cạnh nhau trong sổ: trọng lượng, và một chữ ngắn về cửa tổ như đông, vừa, thưa. Sau vài tháng, bà con sẽ thấy tự mình đọc được đàn mà gần như không cần mở hộp.
Những sai số làm hỏng số liệu cân
Gỗ ngấm nước mưa. Một hộp ướt sũng có thể nặng thêm đáng kể chỉ vì nước. Luôn ghi thời tiết cạnh con số.
Đổi mái che. Thay mái tôn bằng mái gỗ mà quên ghi là đường cân nhảy bậc dù đàn không đổi gì.
Thêm hoặc bớt tầng. Mỗi lần thêm bớt tầng phải cộng trừ trọng lượng tầng đó, nếu không sẽ tưởng đàn tăng giảm đột ngột.
Lấy mật. Sau khi lấy mật, đường cân tụt là đương nhiên. Ghi rõ ngày lấy và lượng mật lấy ra.
Cân lúc ong đang bay đông. Số ong ở ngoài thay đổi theo giờ, làm số cân dao động nhẹ.
Pin cân điện tử yếu. Cân điện tử pin yếu cho số lệch mà không báo. Thử cân một vật mẫu biết trước trọng lượng trước mỗi buổi.
Cân móc kẹt lò xo. Cân móc cũ có thể kẹt. Thỉnh thoảng thử với can nước đã biết trọng lượng.
Hộp có nhiều cỡ. So sánh trọng lượng giữa các hộp khác cỡ không có ý nghĩa. Chỉ so mỗi hộp với chính nó.
Quên trừ đế, chân giá. Có hộp liền đế, có hộp không. Ghi rõ cân gồm những phần nào.
Ghi nhầm mã hộp. Hai hộp cạnh nhau bị đổi số là hai đường cân đều sai. Đọc to mã hộp trước khi ghi.
Cân quá thưa. Cân mỗi vài tháng một lần thì bỏ lỡ cả mùa hoa lẫn mùa đói. Đều đặn quan trọng hơn chính xác tuyệt đối.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua cân loại nào để cân hộp ong dú?
Cân móc treo tay hoặc cân bàn loại thường đều dùng được, miễn đủ tải trọng hộp nặng nhất và đọc được số lẻ. Quan trọng là dùng cùng một cân suốt mùa.
Không có số bì hộp rỗng thì có cân được không?
Vẫn được. Lúc đó chỉ theo dõi đường lên xuống của chính hộp đó, không tính được lượng mật tuyệt đối. Hộp mới đóng thì nhớ cân rỗng trước.
Hộp nhẹ dần có phải đàn sắp chết không?
Chưa chắc. Có thể chỉ là hết mùa hoa và đàn đang ăn kho như mọi năm. So với các hộp khác cùng trại: cả trại cùng xuống thì là mùa, riêng một hộp xuống thì nên mở xem.
Cân hộp có làm ong dú bỏ tổ không?
Nếu nhấc nhẹ, giữ thẳng và đặt lại đúng chỗ thì gần như không. Rung lắc mạnh hay để hộp nghiêng lâu mới làm vỡ bình và gây xáo trộn.
Có thể gắn cân tự động dưới hộp không?
Có loại cân điện tử đặt dưới hộp ghi số liên tục. Nó tiện cho vài hộp mẫu, nhưng giá thành và chuyện pin, độ ẩm khiến ít ai gắn cho cả trại.
