Hộp nhiều tầng cho ong dú là hộp chia theo chiều đứng: tầng dưới cho ong làm bánh ấp (khối ô nuôi ấu trùng), tầng trên cho ong đắp bình mật. Nhờ hai tầng tách rời, người nuôi nhấc tầng mật ra lấy mà không phải phá ổ trứng, và khi nhân đàn chỉ cần tách đôi hộp ngay giữa khối bánh ấp.
Nhưng hộp tầng không phải phép màu. Bà con đóng hộp ba tầng thật đẹp mà đàn yếu thì ong không bao giờ lên tới tầng trên, gỗ để trống lâu còn rước kiến, ruồi vào. Bài này giải thích vì sao hộp tầng chạy được, chạy được khi nào, và những chỗ bà con hay làm ngược.
Vì sao ong dú tự xếp tổ thành tầng?
Muốn hiểu hộp tầng thì phải nhìn cách ong dú tự xếp nhà trong hốc cây. Ở giữa là khối bánh ấp, nơi ong chúa đẻ và ấu trùng lớn lên. Bao quanh khối đó là lớp vỏ sáp mỏng nhiều lớp gọi là màng bọc, giúp giữ ấm. Bình mật và bình phấn được đắp ra phía ngoài, thường dồn về một đầu hốc, xa cửa tổ hơn.
Cách xếp này có lý do. Ổ trứng cần nhiệt ổn định nên nằm ở chỗ được che chắn nhất. Kho thức ăn thì nằm ngoài rìa, vừa làm lớp đệm cách nhiệt, vừa là chỗ ong dễ mở rộng khi mùa hoa tới. Ong không cố tình làm cho người dễ lấy mật, nhưng chính trật tự trong-ngoài đó cho phép người nuôi chia hộp theo tầng.
Hộp tầng chỉ là bắt chước trật tự ấy theo chiều đứng. Tầng dưới cùng có cửa tổ, đúng chỗ ong muốn đặt ổ trứng. Tầng giữa là chỗ khối bánh ấp lan lên khi đàn lớn. Tầng trên cùng ở xa cửa nhất, nên ong có xu hướng biến nó thành kho.
Chữ "có xu hướng" quan trọng. Ong dú không bị một tấm ngăn chúa như ong mật ép phải để trứng ở dưới. Nếu tầng dưới quá chật hoặc quá nóng, ong vẫn có thể kéo bánh ấp lên cao. Vì vậy hộp tầng là cách mời ong làm theo ý mình, chứ không phải cách bắt buộc.
Thiết kế hộp nhiều tầng cho ong dú gồm những phần nào?
Đáy và tầng ấp. Tầng dưới cùng gắn đáy, có lỗ cửa và thường là tầng sâu nhất. Đây là nơi đàn sống quanh năm, nên gỗ phải dày và kín để giữ nhiệt.
Tầng giữa. Không có đáy, chỉ là một khung gỗ chồng lên. Khi đàn đủ mạnh, bánh ấp lan từ tầng dưới lên tầng này. Đây chính là đường cắt khi nhân đàn bằng cách tách hộp.
Tầng mật. Tầng trên cùng, cũng không đáy. Ong đắp bình mật ở đây. Có người làm tầng này nông hơn để nhấc ra nhẹ tay, đỡ làm vỡ bình.
Nắp trên. Nắp phải đậy sát, chống mưa hắt và nắng rọi. Một mái che rời phía trên nắp giúp hộp đỡ nóng hơn nhiều so với chỉ một lớp ván.
Mép ghép giữa các tầng. Mép phải phẳng để hai tầng khít nhau. Hở một khe nhỏ là ong phải tốn nhựa trám, còn kiến và ruồi tìm được đường vào trước khi ong kịp trám.
Lỗ thông giữa các tầng. Có kiểu để trống hoàn toàn, có kiểu đặt tấm ngăn có lỗ nhỏ. Tấm ngăn giúp lúc tách tầng ít cắt vào bánh ấp, nhưng cũng làm ong chậm lên tầng trên hơn.
Độ dày ván. Ván mỏng thì hộp nhẹ nhưng nóng lạnh thất thường. Ở vùng nắng gắt, ván dày hơn và có mái che là thứ giữ đàn sống qua mùa khô.
Loại gỗ. Gỗ không mùi hắc, không tẩm thuốc chống mối. Mùi lạ làm đàn chậm nhận nhà mới, còn thuốc tẩm có thể ngấm vào sáp và mật.
Thể tích mỗi tầng. Tầng quá to thì đàn không sưởi nổi, tầng quá nhỏ thì đầy nhanh và đàn phải tách sớm. Thể tích hợp lý tuỳ nhóm ong: ong thân nhỏ cần hộp nhỏ hơn ong thân lớn.
Đinh vít và bản lề. Nên tránh vít xuyên vào lòng hộp, vì khi tách tầng sẽ vướng sáp. Kẹp ngoài hoặc dây buộc giúp tháo lắp nhanh.
Đánh dấu tầng. Đánh số hoặc vạch màu trên từng tầng để biết tầng nào của hộp nào. Khi trại có nhiều hộp, lắp lẫn tầng là chuyện xảy ra thường hơn bà con nghĩ.
Lúc nào nên thêm tầng, lúc nào nên bớt?
Sai lầm hay gặp nhất là chồng đủ ba tầng ngay từ ngày đầu cho đàn mới. Đàn nhỏ không sưởi nổi khoảng trống lớn. Phần gỗ trống phía trên trở thành chỗ ẩm, nấm mốc, ruồi đẻ trứng và kiến đi tuần. Đàn phải dồn sức trám, gác cửa thay vì nuôi con.
Cách làm có lý hơn là cho đàn bắt đầu ở tầng ấp, có khi thêm tầng giữa, rồi chờ. Khi nhìn từ trên xuống thấy bánh ấp đã chạm mép trên tầng giữa, hoặc khi cân hộp thấy trọng lượng tăng đều qua vài tuần, lúc đó mới đặt tầng mật lên.
Ngược lại, khi đàn suy, ví dụ sau một mùa khô dài hay sau đợt bị kiến tấn công, bà con nên nhấc bớt tầng trống ra. Hộp nhỏ lại thì đàn giữ ấm dễ hơn và ít chỗ cho kẻ thù trú ẩn. Đây là việc người mới hay ngại vì sợ "đàn lùi", nhưng thật ra là giúp đàn hồi lại nhanh.
Một mẹo quan sát: khi mở nắp trên mà thấy ong đắp một lớp màng nhựa mỏng ngăn ngang giữa hai tầng, đó là tín hiệu đàn chưa muốn dùng tầng trên. Đàn đang tự thu nhỏ nhà. Nên tôn trọng tín hiệu đó, khoan thêm tầng.
Lấy mật bằng tầng trên thì sạch hơn ở chỗ nào?
Với hộp một khoang, lấy mật thường phải cạy bình mật ngay sát bánh ấp. Mật chảy xuống ổ trứng, ấu trùng chết ngạt, ruồi kéo tới vì mùi. Đàn mất nhiều tuần để dọn dẹp và có khi suy luôn.
Với hộp tầng, người nuôi tách tầng mật ra khỏi hộp, đem vào chỗ kín để rút mật bằng ống hút hoặc chọc bình rồi để chảy. Phần bánh ấp bên dưới gần như không bị đụng. Mật cũng ít lẫn ấu trùng và phấn hơn, nên dễ giữ cho mật không lên men sớm.
Điều kiện là tầng mật phải thật sự chỉ có mật. Trước khi nhấc, nên nhìn qua khe xem có bánh ấp lấn lên không. Nếu có, hoãn lấy mật ở hộp đó, hoặc chỉ lấy phần bình ở rìa, phần còn lại để nguyên.
Sau khi rút mật, trả tầng về chỗ cũ càng sớm càng tốt. Bình sáp rỗng ong sẽ dùng lại, tiết kiệm công đắp bình mới. Đây là lợi ích lớn của hộp tầng mà ít ai để ý: ong không phải xây lại kho từ đầu.
Những lỗi hay gặp khi dùng hộp tầng
Mỗi hộp một cỡ. Thợ đóng mỗi lần một kiểu, tầng hộp này không lắp vừa hộp kia. Đến khi cần đổi tầng hay tách đàn thì không ghép được.
Tách tầng khi trời lạnh hoặc mưa. Bánh ấp bị lộ ra trong lúc lạnh, ấu trùng dễ chết. Nên tách vào buổi sáng nắng ấm, làm nhanh.
Cắt tầng bằng dao cùn. Dao cùn kéo rách bình mật, mật chảy tràn. Dùng dao mỏng, sắc hoặc dây cước kéo ngang mép tầng.
Để mật chảy tràn rồi bỏ đó. Mật đọng ở đáy làm ong chết dính và kéo ruồi. Phải lau hoặc để ong tự dọn trong hộp được che kín.
Không trám lại khe sau khi lắp. Mép bị dính sáp vụn sẽ kênh. Gạt sạch mép trước khi chồng lại, có thể quấn băng keo quanh khe vài hôm.
Đặt tầng mật trên đàn yếu. Đàn chưa đủ sức thì tầng trên chỉ là chỗ cho kẻ thù trú. Thêm tầng theo sức đàn, không theo lịch.
Lấy hết mật ở tầng trên. Lấy cạn sạch trước mùa ít hoa là đẩy đàn vào đói. Nên để lại một phần bình mật.
Quên kiểm tầng giữa. Bánh ấp có thể lấn lên. Tách đàn mà không biết bánh ấp nằm đâu thì chia không đều, một nửa thiếu ổ trứng.
Đặt hộp nghiêng. Hộp nghiêng làm bình mật đổ về một phía và tầng dễ trượt. Kê giá cho thăng bằng.
Phơi nắng trực tiếp. Hộp tầng cao, mặt trên đón nắng nhiều. Không có mái che là tầng mật dễ nóng chảy sáp.
Dùng keo dán lắp tầng. Dán chết các tầng thì mất luôn ý nghĩa hộp tầng. Ong tự trám bằng nhựa là đủ kín.
Câu hỏi thường gặp
Hộp nhiều tầng có làm ong dú cho nhiều mật hơn không?
Không trực tiếp. Lượng mật phụ thuộc sức đàn và nguồn hoa. Hộp tầng giúp lấy mật sạch hơn, ít hại đàn hơn, nên về lâu dài đàn khoẻ hơn và cho mật đều hơn.
Hộp ong dú nên có mấy tầng?
Thường hai đến ba tầng là đủ: tầng ấp, có thể thêm tầng giữa, và tầng mật. Nhiều tầng hơn làm hộp cao, dễ đổ và khó giữ nhiệt.
Đàn mới bắt về có nên cho vào hộp tầng ngay không?
Được, nhưng chỉ cho ở tầng ấp trước. Khi đàn ổn định và bánh ấp lan đầy mới chồng thêm tầng.
Hộp tầng có dùng được cho mọi loài ong dú không?
Phần lớn nhóm ong dú hay nuôi ở Việt Nam thích nghi được. Cần chỉnh kích thước tầng theo cỡ thân ong và sức đàn của nhóm mình đang nuôi.
Có thể tự đóng hộp tầng ở nhà không?
Được, miễn đo chính xác và giữ một kích thước thống nhất cho mọi hộp. Ở buổi thực hành tại trại, học viên thường được xem hộp thật tháo rời để đo lại trước khi tự đóng.
