Đánh giá sức đàn ong dú từ bên ngoài là đọc những gì diễn ra ở cửa tổ: bao nhiêu ong ra vào trong một phút, bao nhiêu con mang phấn về, ống cửa được chăm hay bỏ bê, dưới cửa có rác gì. Làm đều mỗi tuần vài phút cho mỗi hộp, bà con biết được hộp nào khoẻ, hộp nào nên mở ra xem mà không phải phá lớp nhựa ong đã trám.
Có người hỏi: "Nhìn cửa tổ thì biết gì, phải mở ra mới chắc chứ?" Mở ra thì chắc hơn, nhưng mỗi lần mở là một lần đàn mất công sửa lại. Người nuôi lâu năm mở hộp ít hơn người mới rất nhiều, vì họ đọc cửa tổ giỏi hơn.
Cửa tổ là bảng tin của cả đàn
Mọi thứ đàn làm đều phải đi qua cửa tổ. Ong thợ đi kiếm ăn ra vào ở đó, ong gác đứng ở đó, rác trong tổ được tha ra đó. Vì vậy cửa tổ phản ánh khá trung thực tình trạng bên trong, giống như nhìn người ra vào một cửa hàng mà đoán được buôn bán thế nào.
Ở ong dú, cửa tổ thường có ống làm bằng nhựa cây trộn sáp. Mỗi đàn đắp một kiểu: có đàn làm ống dài, có đàn làm loe như cái phễu, có đàn chỉ là một lỗ tròn viền mỏng. Kiểu ống ít nói về sức đàn, nhưng ống được sửa sang mới hay để khô nứt thì nói nhiều.
Ong gác cửa là chỉ dấu thứ hai. Đàn khoẻ có vài con đứng sẵn ở miệng ống, hướng ra ngoài, sẵn sàng chặn kẻ lạ. Đàn yếu thường để cửa trống, hoặc ong gác lờ đờ. Một con kiến bò tới cửa mà không bị con nào đuổi là dấu hiệu không tốt.
Chỉ dấu thứ ba là phấn. Ong thợ mang phấn về trên chân sau, nhìn như hai cục nhỏ màu vàng, cam hay trắng. Phấn là thức ăn của ấu trùng, nên đàn đang mang phấn về đều là đàn đang nuôi con, tức là có ong chúa đẻ. Đây là một trong những cách đoán đàn còn chúa tin cậy nhất mà không cần mở hộp.
Cách đếm ong ra vào cửa tổ cho có ý nghĩa
Chọn giờ cố định. Buổi sáng sau khi nắng lên, ong bay đều nhất. Lần nào cũng đếm cùng khoảng giờ đó thì mới so được.
Đếm trong một phút. Dùng đồng hồ bấm giờ, đếm số ong bay vào. Đếm cả ra lẫn vào dễ rối, chỉ đếm một chiều là đủ.
Đứng lệch sang bên. Đứng chắn trước cửa làm ong bối rối, số đếm thấp giả. Đứng hoặc ngồi bên hông hộp.
Đếm số ong mang phấn. Trong số ong vào, đếm riêng con có cục phấn ở chân. Tỉ lệ này cho biết đàn đang nuôi con nhiều hay ít.
Ghi kèm thời tiết. Trời âm u, gió lớn, vừa mưa xong thì ong bay ít ở mọi hộp. Số đếm hôm đó chỉ để so giữa các hộp, không so với hôm khác.
So các hộp cùng lúc. Đếm cả dãy trong cùng một buổi. Hộp nào thấp hẳn so với hàng xóm là hộp cần chú ý.
Đếm lặp hai lần. Đếm hai lượt một phút, lấy số trung bình. Ong ra vào thành đợt nên một lượt dễ lệch.
Không đếm khi vừa quấy hộp. Sau khi cân, dời hay mở hộp, đàn cần thời gian ổn định. Đếm ngay sẽ thấy ong bay loạn.
Để ý ong bay định hướng. Nhiều ong non bay lượn vòng trước cửa vào buổi trưa là tín hiệu tốt: đàn đang có lứa ong mới ra.
Ghi số vào sổ. Số đếm có giá trị khi so qua nhiều tuần. Một con số đơn lẻ không nói được gì.
Đừng đếm quá nhiều hộp. Trại lớn có thể chọn vài hộp đại diện mỗi dãy, đếm đều, còn lại quan sát nhanh bằng mắt.
Rác dưới cửa tổ nói gì?
Ong dú là loài sạch sẽ. Chúng tha ra ngoài vỏ kén cũ, sáp vụn, ong chết. Một ít rác dưới cửa là bình thường, thậm chí là dấu hiệu đàn đang dọn dẹp tích cực. Điều đáng xem là loại rác và lượng rác.
Nhiều ong chết dồn dưới cửa trong một hai ngày có thể là ngộ độc thuốc phun gần đó, hoặc đàn vừa đánh nhau với đàn khác đến cướp mật. Nếu thấy ong chết có nhiều con bám chặt vào nhau, khả năng cao là có đánh nhau. Nếu ong chết rải rác, co chân, lại vừa có người phun thuốc trong vùng, nên nghĩ tới ngộ độc.
Ấu trùng trắng hoặc nhộng bị tha ra ngoài là tín hiệu xấu hơn. Đàn có thể đang bị ruồi đẻ trứng trong tổ, ấu trùng ruồi phá bánh ấp, ong thợ phải dọn bỏ. Lúc này nên mở hộp ngay chứ không chờ.
Mùi cũng là một chỉ dấu. Đứng gần cửa mà ngửi thấy mùi chua nồng, mùi ôi như đồ ăn hỏng, thì bên trong có thể có mật lên men tràn ra hoặc ấu trùng ruồi. Đàn khoẻ thường chỉ có mùi nhựa cây thơm nhẹ.
Khi nào thì phải mở hộp?
Ong ra vào thấp hẳn so với các hộp khác. Kéo dài hơn một tuần trong khi thời tiết bình thường.
Không thấy ong mang phấn về nhiều lần liền. Có thể đàn mất chúa hoặc chúa không đẻ.
Ấu trùng, nhộng bị tha ra cửa. Nghi ruồi phá tổ hoặc bệnh, cần xem ngay.
Mùi chua hôi ở cửa. Mật lên men tràn hoặc tổ bị phá bên trong.
Kiến đi thành đường vào cửa. Ong gác không chặn nổi, phải xử lý kiến và kiểm thiệt hại.
Ống cửa bị bỏ hoang, khô nứt. Đàn không còn sức sửa sang, có thể đang suy.
Ong bay loạn quanh hộp, đánh nhau. Có thể đang bị cướp mật, cần thu nhỏ cửa tổ và theo dõi.
Trọng lượng tụt đột ngột. Kết hợp với số liệu cân nếu có.
Đàn vừa tách được vài tuần. Mở kiểm có chúa mới đẻ chưa, theo lịch đã định.
Trước khi lấy mật. Xem tầng mật có đủ đầy và không có bánh ấp lấn lên.
Sau trận mưa bão lớn. Kiểm nước có vào hộp không, nhất là hộp nằm chỗ trũng.
Những ảo giác hay gặp khi nhìn cửa tổ
Ảo giác thứ nhất: cửa tổ đông nghịt là đàn khoẻ. Không hẳn. Một đám ong bay lượn đông trước cửa có khi là đàn đang bị cướp, hoặc là đám ong đực tụ lại chờ ong chúa non. Phải nhìn xem ong có bay thẳng vào ra như đi làm, hay vờn quanh, đánh nhau.
Ảo giác thứ hai: đàn hiền, ít ong gác là đàn tốt. Đàn hiền thì dễ làm việc, nhưng nếu hiền tới mức không ai gác cửa thì đó là đàn yếu, không phải đàn hiền. Đàn khoẻ mà hiền vẫn có ong gác, chỉ là ít bám người.
Ảo giác thứ ba: so hộp này với hộp kia khác loài. Các nhóm ong dú khác nhau có nhịp bay khác nhau. Ong thân to thường bay ít con hơn nhưng mỗi con mang nhiều hơn. Chỉ so các hộp cùng nhóm ong với nhau.
Cuối cùng, đừng kết luận chỉ từ một lần nhìn. Cửa tổ thay đổi theo giờ, theo trời. Thói quen nhìn ngắn mà đều, mỗi tuần vài phút cho mỗi hộp, đáng tin hơn nhiều so với một buổi quan sát thật lâu rồi bỏ cả tháng.
Câu hỏi thường gặp
Một phút bao nhiêu ong vào là đàn ong dú khoẻ?
Không có con số chung, vì tuỳ nhóm ong, giờ đếm và mùa hoa. Con số chỉ có ý nghĩa khi so hộp với chính nó qua các tuần, hoặc so các hộp cùng loài trong cùng một buổi.
Không thấy ong mang phấn có phải đàn mất chúa không?
Có thể, nhưng cũng có thể đang thiếu hoa có phấn quanh vườn. Nếu các hộp khác vẫn mang phấn mà riêng hộp này không, khả năng mất chúa cao hơn và nên mở kiểm.
Ong dú bay lượn đông trước cửa buổi trưa là gì?
Thường là ong non tập bay định hướng, ghi nhớ vị trí hộp. Đó là dấu hiệu tốt, cho thấy đàn đang có lứa ong mới.
Có nên quan sát cửa tổ vào buổi chiều tối?
Được, nhưng lúc đó ong đang về tổ, ít ra ngoài. Muốn so sánh thì nên giữ cùng khung giờ buổi sáng cho mọi lần đếm.
Quan sát cửa tổ có thay hẳn việc mở hộp được không?
Không thay hẳn. Nó giúp mở hộp ít đi và mở đúng hộp. Những việc như kiểm ong chúa mới, kiểm bánh ấp trước khi tách vẫn cần mở.
