Những cây trồng hưởng lợi rõ nhất từ côn trùng nhỏ như ong dú là các cây có hoa nhỏ, nhiều hoa, cần phấn được mang từ bông này sang bông khác: dưa leo, dưa lưới, dâu tây, xoài, chôm chôm, nhãn, vải, cà phê vối, mắc ca, cau, dừa. Ngược lại, chanh dây, cà chua, sầu riêng hay hồ tiêu thì ong dú giúp rất ít, vì hoa của chúng cần ong to, cần rung, nở về đêm hoặc tự thụ phấn được.
Có một sai lầm rất hay gặp: dâu tây ra quả méo, dưa lưới đậu trái lệch, bà con đổ ngay cho phân bón rồi tăng phân. Nhiều khi thủ phạm lại là thiếu người thụ phấn. Bài này giúp bà con phân biệt cây nào thật sự cần ong nhỏ, dấu hiệu nào cho thấy vườn thiếu ong, và một cách thử rẻ tiền để tự biết.
Cây tự đậu quả và cây cần côn trùng khác nhau thế nào?
Muốn biết cây nào cần ong, phải nhìn vào bông hoa. Có cây mang hoa lưỡng tính, nghĩa là trong một bông có cả nhị đực lẫn nhụy cái nằm sát nhau. Nhiều cây loại này tự thụ phấn được: phấn rơi thẳng xuống nhụy của chính bông đó, gió lay một chút là đủ. Ớt, cà chua, nhiều giống cam quýt thuộc nhóm này. Có ong thì đậu đều hơn, không có ong vẫn ra quả.
Có cây thì hoa đực và hoa cái nằm riêng. Bầu bí dưa là ví dụ quen thuộc: hoa cái có cái bầu nhỏ phía dưới, hoa đực thì không. Phấn của hoa đực phải được ai đó mang sang hoa cái. Không có côn trùng, bà con phải ra vườn lúc sáng sớm ngắt hoa đực quẹt vào hoa cái bằng tay, việc đó người trồng dưa trong nhà màng biết rõ là cực thế nào.
Lại có cây mang hoa lưỡng tính nhưng phấn của chính nó không dùng được cho nó, gọi là tự bất thụ. Cà phê vối là ví dụ hay được nhắc: cây cần phấn từ cây vối khác mới đậu tốt, nên vườn trồng toàn một dòng vô tính dễ đậu kém. Gió có giúp, nhưng côn trùng chuyền phấn giữa các cây cũng góp phần.
Cuối cùng là những cây có hoa đực và hoa cái nở so le nhau theo đợt trên cùng một cây, như nhãn, vải, chôm chôm, xoài. Bông cái nở lúc bông đực bên cạnh đã tàn, nên phải có người mang phấn từ chỗ khác tới. Đây là nhóm mà một đàn ong nhỏ, đông, có mặt liên tục giúp được rất nhiều.
Những cây trồng hưởng lợi rõ từ ong nhỏ
Dưa leo, dưa lưới, dưa hấu. Hoa đơn tính, bắt buộc phải có người mang phấn. Trong nhà màng, ong dú là lựa chọn được nhiều nơi thử vì hiền và ở lại.
Dâu tây. Quả dâu là phần đế phình ra quanh rất nhiều nhụy nhỏ. Nhụy nào không nhận phấn thì chỗ đó không lớn, quả méo. Ong nhỏ bò khắp bông giúp quả tròn đều hơn.
Xoài. Mỗi chùm có hàng trăm bông nhỏ, ruồi và ong nhỏ là khách chính. Ong dú ghé nhiều khi xoài trổ bông.
Chôm chôm. Nhiều cây chôm chôm có hoa mà phấn ít hoặc không dùng được, cần phấn từ cây khác. Côn trùng chuyền phấn là chuyện bắt buộc.
Nhãn và vải. Đợt hoa đực, hoa cái nở so le; ong nhỏ có mặt cả mùa giúp không bỏ lỡ bông cái nở lẻ.
Cà phê vối. Cần phấn từ cây khác; gió và côn trùng cùng làm việc này. Rẫy có ong thường được bà con khen đậu đều.
Mắc ca. Chùm hoa dài với rất nhiều bông nhỏ. Ở Úc, người trồng mắc ca đã quen đặt hộp ong không ngòi trong vườn.
Cau và dừa. Buồng hoa có rất nhiều hoa đực nhỏ, ong dú bám kín lúc cau dừa trổ, vừa lấy phấn vừa chuyền sang hoa cái.
Khế, ổi, bơ. Hoa nhỏ đến vừa, ong dú ghé đều. Bơ có hoa đực cái mở so le trong ngày, cần côn trùng mang phấn giữa các cây.
Ớt. Tự đậu được, nhưng có ong ghé thì quả thường đều và nhiều hạt hơn.
Rau lấy hạt giống. Cải, hành, ngò làm giống cần côn trùng để có hạt. Hoa li ti của chúng rất hợp với ong nhỏ.
Những cây ong dú giúp được rất ít
Chanh dây. Hoa to, nhụy cao, cần ong to như ong bầu chạm vào. Ong dú hay đậu lấy phấn mà không chạm nhụy.
Cà chua. Phấn nằm trong túi kín, phải rung mới rơi. Ong dú ở mình phần lớn không rung được.
Bí đỏ hoa to. Ong dú có ghé nhưng thân quá nhỏ so với bông hoa, ít chạm đúng chỗ; ong to làm việc này tốt hơn.
Sầu riêng. Hoa nở về đêm, dơi là khách chính. Ong dú chỉ góp phần lúc chạng vạng và sáng sớm.
Thanh long. Hoa nở ban đêm. Sáng sớm ong có ghé lấy phấn, nhưng phần quyết định thường là thụ phấn tay hoặc bướm đêm.
Lúa, ngô. Thụ phấn nhờ gió. Ong dú có đến lấy phấn ngô nhưng cây không cần chúng.
Hồ tiêu. Chủ yếu tự thụ phấn, nhờ gió và nước mưa lăn trên gié hoa.
Chuối ăn quả, dứa. Quả lớn lên không cần thụ phấn. Ong ghé hoa chuối lấy mật là chuyện của ong, không phải của buồng chuối.
Ca cao. Người thụ phấn chính là những con muỗi rất nhỏ sinh ra trong lớp lá mục, không phải ong.
Cam, quýt, bưởi nhiều giống. Tự đậu được; ong giúp thêm ở một số giống, nhưng không quyết định.
Cây lấy lá, lấy củ. Rau ăn lá, khoai, sắn không cần thụ phấn để cho thu hoạch.
Dấu hiệu vườn đang thiếu người thụ phấn
Dấu hiệu dễ thấy nhất là quả méo hoặc lệch một bên. Dâu tây méo, dưa leo cong đầu, dưa lưới phình một phía thường là vì chỉ một phần nhụy nhận được phấn. Phần hạt nào thụ phấn được thì phần thịt quanh đó lớn, phần còn lại teo.
Dấu hiệu thứ hai là hoa nở nhiều mà đậu ít, hoa cái rụng hàng loạt sau vài ngày. Nhưng cần cẩn thận: hoa rụng còn do nắng nóng, thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, mưa đúng lúc hoa nở. Đừng vội đổ cho thiếu ong. Hãy đi một vòng vào giờ hoa nở rộ, thường là sáng, xem có côn trùng nào ghé không. Vườn đang trổ rộ mà lặng thinh thì đáng nghi.
Dấu hiệu thứ ba khó thấy hơn: quả ít hạt bất thường. Bổ một quả dưa, quả ổi, quả khế ra mà thấy hạt lép, hạt thưa là gợi ý phấn đến không đủ.
Có những vườn mà năm trước đậu tốt, năm nay kém hẳn trong khi chăm sóc như cũ. Lúc đó hãy nhìn xung quanh: gần đây có ai phá bờ cây, phun thuốc diện rộng, chặt hàng cây già không? Người thụ phấn thường biến mất vì những thay đổi ngoài hàng rào của mình.
Tự thử ngay trong vườn: bao lưới một chùm hoa
Có một cách thử rất cũ mà các nhà nghiên cứu vẫn dùng, bà con làm được với vài miếng vải màn. Trước khi hoa nở, chọn vài chùm hoa khoẻ, trùm một túi lưới mịn cột kín cuống. Côn trùng không vào được, nhưng gió và nắng vẫn qua. Bên cạnh, đánh dấu vài chùm tương tự để trống.
Đợi hoa tàn và quả bắt đầu lớn thì so: chùm bao lưới đậu bao nhiêu quả, chùm để trống đậu bao nhiêu, quả có tròn đều không. Nếu hai bên gần như nhau, cây của mình tự đậu tốt, ong chỉ là phần thêm. Nếu chùm bao lưới gần như không đậu, cây đó phụ thuộc nhiều vào côn trùng.
Nên làm trên vài cây, mỗi cây vài chùm, vì một chùm duy nhất có thể đánh lừa mình. Ghi lại ngày bao, ngày tháo, số hoa, số quả. Một trang sổ như vậy có giá trị hơn mọi lời đồn trên mạng về giống cây của mình.
Làm xong rồi mới quyết có nên đặt hộp ong dú hay không, đặt bao nhiêu. Đây cũng là bài tập mà học viên hay mang theo khi lên lớp thực hành, vì tự tay làm một lần là hiểu vì sao người ta nói "ong làm ra quả" chứ không chỉ "ong làm ra mật".
Câu hỏi thường gặp
Trồng dưa trong nhà màng có nên nuôi ong dú không?
Nhiều nơi đã thử và thấy hợp, vì ong dú hiền, tầm bay ngắn, ít đâm vào mái lưới. Nhưng trong nhà màng ít hoa ngoài dưa, nên khi dưa hết hoa phải mang hộp ra ngoài hoặc có nguồn ăn khác cho đàn.
Thụ phấn bằng tay và nhờ ong, cái nào tốt hơn?
Thụ phấn tay chắc chắn nhưng tốn công, dễ bỏ sót bông nở lẻ. Ong làm đều và liên tục nhưng phụ thuộc thời tiết. Nhiều nhà vườn kết hợp: để ong làm chính, tay làm bù những ngày mưa.
Ong dú có làm hỏng hoa không?
Không. Ong chỉ lấy mật và phấn, không cắn hoa. Hoa tàn sau khi ong ghé là do đã qua thời gian nở hoặc đã được thụ phấn.
Cây ăn trái tự đậu được thì có cần ong không?
Không bắt buộc. Nhưng nhiều cây tự đậu vẫn cho quả đều và nhiều hạt hơn khi có côn trùng ghé. Thử bao lưới vài chùm để biết cây mình hưởng lợi đến đâu.
Vì sao vườn có ong mà vẫn đậu quả kém?
Có thể ong đang đi nguồn hoa khác hấp dẫn hơn, hoặc vấn đề nằm ở nước, phân, thời tiết lúc hoa nở. Ong chỉ giải quyết phần thụ phấn, không cứu được cây đang thiếu ăn hay bị sốc nắng.
