Ong dú đi cướp tổ khi ngoài vườn cạn hoa mà ngay gần đó có một kho mật dễ lấy: một đàn yếu ít ong gác, một hộp vừa bị mở, một vệt mật rỉ ra ngoài. Đàn mạnh kéo quân sang, đánh nhau với ong gác rồi chở mật về. Có lúc chỉ cướp mật, có lúc cướp luôn cả tổ, giết chúa cũ và chiếm chỗ.
Một trưa mùa khô, bà con ra vườn thấy trước một hộp ong có hàng trăm con vật nhau, rơi xuống đất từng cặp, dưới chân giá rải đầy xác ong. Phản ứng đầu tiên thường là hoảng, rồi đoán bừa: bị kiến, bị thuốc, hay đàn đang chia. Bài này giải thích chuyện gì đang xảy ra và vì sao nó xảy ra, để lần sau nhìn là nhận ra ngay.
Một trận cướp tổ trông như thế nào?
Dấu hiệu rõ nhất là ong vật lộn. Từng cặp ong cắn chặt nhau, quấn lấy nhau, rơi xuống nắp hộp hoặc mặt đất mà vẫn không buông. Xung quanh cửa tổ có rất nhiều ong bay lượn hỗn loạn, khác hẳn dòng ra vào đều đặn thường ngày.
Dấu hiệu thứ hai là xác ong. Sau một trận, dưới chân giá có một lớp ong chết, nhiều con còn dính chặt vào nhau. Đó là ong gác của đàn bị cướp và ong của đàn tấn công cùng chết.
Dấu hiệu thứ ba cần nhìn kỹ: ong rời khỏi hộp bị cướp với cái bụng căng tròn, bay thẳng về một hướng. Chúng không mang phấn ở chân, vì không phải đi hoa về. Nếu kiên nhẫn đi theo hướng đó, bà con có thể tìm ra hộp nào đang đi cướp.
Cần phân biệt với hai cảnh dễ nhầm. Một là đám ong đực tụ lơ lửng trước hộp, bay chậm thành đám mà không đánh nhau. Hai là đàn đang chia, ong bay qua lại giữa tổ mẹ và chỗ ở mới thành một dòng, cũng không vật lộn. Cướp tổ thì luôn có đánh nhau và có xác chết.
Vì sao ong dú lại đi cướp?
Hãy nghĩ như một đàn ong. Ngoài kia hoa đã cạn, ong đi cả buổi chỉ mang về được một chút. Trong khi đó, gần đây có một nơi tỏa mùi mật thơm lừng, ít người canh. Đi lấy mật đã làm sẵn ở đó rõ ràng rẻ hơn đi tìm hoa. Cướp tổ là một cách kiếm ăn, không phải sự hung dữ vô cớ.
Vì vậy cướp tổ gắn chặt với mùa thiếu hoa. Những tháng cuối mùa khô, hay sau một đợt mưa dầm làm hoa rụng hết, các đàn đều đói. Đàn mạnh có nhiều ong kiếm ăn đang thất nghiệp, sẵn sàng đi xa hơn và liều hơn.
Mùi là ngòi nổ. Khi người nuôi mở hộp lấy mật, bình mật vỡ, mật chảy ra mép hộp, mùi bay đi rất xa. Một hộp nứt có mật rỉ, một chén nước đường để hở, một đống bã sáp vứt cạnh giá đều có tác dụng tương tự. Ong trinh sát của đàn khác tìm đến, rồi báo cả nhà.
Đàn bị cướp thường là đàn yếu: ít ong, ít ong gác, cửa tổ to so với số lính canh. Đàn mất chúa cũng hay bị nhắm vì mất tinh thần chống cự. Đàn khoẻ cũng có thể bị tấn công, nhưng thường chống được và trận đánh tự tắt sau vài giờ.
Những lúc dễ xảy ra cướp tổ
Cuối mùa khô, giữa hai mùa hoa. Ong đông mà hoa ít, áp lực kiếm ăn cao nhất.
Ngay sau khi lấy mật. Mùi mật lan khắp vườn, hộp vừa bị xáo trộn, ong gác chưa kịp ổn định.
Khi mở hộp kiểm tra giữa trưa nắng. Đúng giờ ong kiếm ăn đông nhất, mùi mật bay nhanh nhất.
Sau khi chia đàn. Đàn con ít ong, cửa còn rộng, mùi tổ chưa đủ đặc trưng.
Khi cho ăn bổ sung không kín. Nước đường hở ngoài hộp biến cả vườn thành bãi tranh giành.
Khi hộp nứt, mối ghép hở. Mật rỉ ra hoặc kẻ lạ có thêm lối vào.
Khi đặt nhiều hộp quá sát nhau. Ong dễ đi nhầm hộp, đàn mạnh dễ phát hiện đàn yếu bên cạnh.
Khi mang đàn mới vào trại. Đàn vận chuyển đường xa còn mệt, có thể bị đàn cũ tấn công.
Khi có đàn mất chúa. Đàn mất chúa phòng thủ kém, dễ thành mục tiêu.
Sau đợt thuốc trừ sâu. Đàn mất nhiều ong đi kiếm ăn trở nên yếu, đàn khác lợi dụng.
Khi bỏ bã sáp gần giá. Bã sáp còn dính mật là mồi gọi ong trinh sát từ khắp nơi.
Cướp mật và chiếm tổ: hai mức khác nhau
Mức thứ nhất là cướp mật. Đàn tấn công chỉ muốn lấy mật. Sau vài giờ hay vài ngày, nếu đàn bị cướp chống được hoặc mật hết, trận đánh tắt. Đàn bị cướp mất mật và nhiều ong gác nhưng vẫn còn chúa, có thể hồi lại nếu mùa hoa tới.
Mức thứ hai là chiếm tổ. Đàn tấn công không chỉ lấy mật mà giết hoặc đuổi ong chúa cũ, rồi đưa người của mình vào ở. Tổ cũ, bình sáp cũ thành nhà của đàn mới. Bên ngoài nhìn hộp vẫn có ong ra vào, người nuôi có khi không biết đàn trong hộp đã đổi chủ. Những người nuôi ở Úc hay kể chuyện các trận chiếm tổ kéo dài nhiều ngày giữa các đàn ong không ngòi, có khi giữa hai loài khác nhau.
Ở châu Mỹ còn có những loài ong không ngòi sống hẳn bằng nghề cướp. Chúng không đi hoa, không có giỏ phấn ở chân, toàn bộ thức ăn lấy từ tổ đàn khác. Khi tấn công, chúng tỏa ra một mùi đặc biệt làm đàn bị cướp rối loạn. Ở nước mình hiện chưa thấy nói đến loài chuyên cướp như vậy, cướp tổ chủ yếu xảy ra giữa các đàn bình thường lúc thiếu ăn.
Hiểu hai mức này giúp người nuôi quyết định. Cướp mật thì xử lý để trận đánh tắt, đàn bị cướp còn cứu được. Nếu đàn đã bị chiếm, việc đáng làm là ghi lại và theo dõi đàn mới, không cần cố lấy lại.
Người nuôi giảm cướp tổ bằng cách nào?
Mở hộp vào sáng sớm hoặc chiều mát. Ít ong đi kiếm ăn, mùi mật lan chậm hơn.
Lau sạch mật rỉ. Trước khi đóng hộp, lau mép hộp và nắp, không để giọt mật nào ở ngoài.
Bỏ bã sáp vào túi kín, mang đi xa. Không vứt quanh giá, không để trong vườn.
Thu hẹp cửa đàn yếu. Cửa nhỏ thì ít ong gác vẫn canh đủ.
Ghép hoặc bồi đàn yếu. Đàn quá yếu mà đứng giữa trại đàn mạnh là mục tiêu thường trực.
Cho ăn bổ sung bên trong hộp. Không để nước đường lộ thiên ngoài vườn.
Giữ khoảng cách giữa các hộp. Cửa các hộp quay khác hướng giúp ong ít nhầm nhà.
Đang cướp thì che cửa hộp bị cướp. Một miếng lưới, nhánh lá hay khăn ướt phủ trước cửa làm ong lạ lúng túng, ong nhà vẫn tìm được đường.
Di chuyển đàn bị cướp ra xa. Đưa sang chỗ khác cách xa trại một đoạn đủ để ong cướp không theo được.
Hạn chế lấy mật vào mùa thiếu hoa. Lấy mật lúc đó vừa làm đàn đói, vừa thả mùi mật ra vườn đúng lúc nguy hiểm nhất.
Ghi lại đàn nào hay đi cướp. Đàn hay đi cướp thường là đàn mạnh. Biết vậy để không đặt đàn yếu ngay cạnh nó.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú bị cướp có cứu được không?
Được, nếu còn chúa và còn một lượng ong vừa phải. Che cửa, thu hẹp cửa hoặc chuyển đi chỗ khác để trận đánh tắt, rồi để đàn yên cho tới mùa hoa.
Làm sao biết đàn nào đang đi cướp?
Nhìn ong rời hộp bị cướp với bụng căng mà không mang phấn, xem chúng bay về hướng nào. Hộp đi cướp thường có ong ra vào đông bất thường giữa mùa không có hoa.
Cướp tổ có làm đàn đi cướp mạnh lên không?
Trước mắt thì có thêm mật, nhưng đàn đó cũng mất ong trong các trận đánh. Về lâu dài, cả trại thiệt vì số đàn yếu bị xoá dần.
Ong dú hai loài khác nhau có cướp tổ nhau không?
Có thể. Người nuôi ở một số nước đã thấy đàn loài này chiếm tổ loài kia. Vì vậy trại nuôi nhiều loài càng cần chú ý giữ đàn yếu tránh xa đàn mạnh.
Thấy ong đánh nhau trước cửa hộp có nên xịt nước không?
Không nên xịt mạnh vào cửa tổ, nước có thể vào trong làm ướt tổ. Che cửa bằng lưới hay nhánh lá và giảm mùi mật thì hiệu quả và an toàn hơn.
