Ong mật và ong dú đều thụ phấn, nhưng theo hai lối rất khác. Ong mật đông, bay xa và cả đàn dồn về nơi có hoa ngọt nhất, nên giỏi chuyền phấn giữa những cây cách xa. Ong dú nhỏ, bay gần, ở lại quanh vườn và bò kỹ từng chùm hoa nhỏ, kể cả lúc hoa ít. Chúng không thay thế được nhau, chúng bù cho nhau.
Bà con trồng nhãn ở miền Tây hay hỏi: "Vườn có người gác ong mật rồi, nuôi thêm ong dú làm chi?" Câu hỏi hợp lý. Muốn trả lời đúng, phải hiểu mỗi loài ong chọn hoa thế nào, làm việc vào lúc nào, chịu được gì và sợ gì. Hiểu xong, mình sẽ tự biết vườn của mình hợp với loài nào hơn.
Mỗi loài ong chọn hoa theo cách nào?
Ong mật có một cách báo tin rất nổi tiếng: con ong tìm được nguồn hoa tốt về tổ múa một điệu đặc biệt, chỉ cho chị em hướng bay và độ xa. Nhờ vậy cả đàn có thể dồn về một cánh đồng cách tổ khá xa nếu ở đó mật ngọt hơn. Đó là sức mạnh, cũng là điểm yếu với người trồng: nếu cạnh vườn nhãn có một cánh rừng keo đang ra hoa nhiều mật, đàn ong mật có thể bỏ nhãn mà đi.
Ong dú không có điệu múa đó. Chúng báo tin bằng mùi, bằng cách chạy rộn ràng trong tổ, có loài còn đánh dấu mùi trên đường bay. Tầm hoạt động của chúng ngắn hơn nhiều, nhất là các loài nhỏ. Kết quả là ong dú gắn chặt với những gì đang nở quanh hộp. Vườn nhỏ thì đó là điểm cộng: ong dú không có chỗ nào khác để chạy.
Một khác biệt nữa nằm ở cách đàn sống. Đàn ong nội có thể bỏ tổ bay đi khi bị quấy phá hay thiếu ăn. Đàn ong dú hầu như không làm vậy, vì ong chúa sau khi bắt đầu đẻ thì bụng phình to, không bay nổi nữa. Cả đàn gắn với cái hộp. Người làm vườn được một nhóm thụ phấn ổn định, nhưng cũng phải nhớ: đặt sai chỗ thì ong không tự dọn đi được.
Cuối cùng là số lượng. Một đàn ong mật khoẻ có số con đông hơn hẳn một đàn ong dú. Nên trên một vườn lớn, một hộp ong dú không thể thay một thùng ong mật. Ong dú bù lại bằng sự đều đặn và khả năng đi những bông hoa li ti mà ong mật hay bỏ qua.
So sánh nhanh ong dú và ong mật khi thụ phấn
Tầm bay. Ong mật đi xa, ong dú thường quanh quẩn gần tổ. Vườn rộng cần ong bay xa, vườn nhỏ thì ong dú đủ dùng.
Số con một đàn. Ong mật đông hơn nhiều. Muốn có sức thụ phấn tương đương, phải đặt nhiều hộp ong dú hơn.
Cỡ thân. Ong dú nhỏ chui được vào hoa li ti nhưng khó với hoa to cánh dày.
Ngòi đốt. Ong dú không có ngòi, người hái quả, trẻ con chạy trong vườn đều an toàn hơn. Ong mật đốt đau, có người dị ứng nặng.
Trong nhà màng, nhà lưới. Ong dú quen với không gian hẹp và ít hoảng. Ong mật trong nhà kín hay bay đâm vào mái lưới, hao hụt nhanh.
Giờ làm việc. Ong mật thường ra sớm hơn trong những sáng se lạnh, còn ong dú nhỏ đợi trời ấm hơn mới ra đông.
Ngày mưa và gió. Cả hai đều ở nhà khi mưa lớn. Ong dú nhỏ nhẹ nên còn ngại cả gió mạnh.
Độ trung thành với vườn. Ong dú gắn với vườn quanh hộp; ong mật dễ chuyển sang nguồn hoa giàu hơn ở xa.
Bỏ tổ. Ong mật, nhất là ong nội, có thể bỏ tổ khi bị phá; đàn ong dú gần như không bao giờ dọn đi.
Chăm sóc. Đàn ong mật cần theo dõi bệnh, ve, chia đàn thường xuyên hơn. Đàn ong dú ít việc hơn nhưng lớn chậm và khó nhân nhanh.
Di chuyển theo mùa hoa. Ong mật được chở đi theo mùa từ lâu. Ong dú chở được nhưng đàn nhỏ, lợi ích từ việc chở xa thường không nhiều.
Trên một chùm hoa nhãn, hai loài làm việc khác nhau ra sao?
Một buổi sáng tháng hoa nhãn, đứng sát một chùm hoa là thấy ngay sự khác biệt. Con ong mật đáp xuống, thò vòi vào vài bông rồi bay sang chùm khác, có khi sang hẳn cây khác. Ong dú thì bò. Nó đi từ bông này sang bông bên cạnh, nán lại lâu trên cùng một chùm, chân sau dần dần đầy phấn.
Hai kiểu đi này tạo ra hai kiểu thụ phấn. Ong mật hay chuyển cây nên mang phấn đi xa, trộn phấn giữa các cây trong vườn. Ong dú đi kỹ nên phủ đều các bông trong một chùm, ít bỏ sót, nhưng phấn chủ yếu là phấn của chính cây đó hoặc cây sát bên.
Với nhãn, chuyện này có ý nghĩa vì nhiều giống nhãn có những đợt hoa đực và hoa cái nở so le nhau trên cùng một chùm. Phấn phải được mang từ bông đực đang nở sang bông cái đang mở nhụy. Một đàn ong bò kỹ, có mặt suốt mùa hoa, giúp không bỏ lỡ những bông cái nở lẻ. Còn đàn ong mật đông và bay rộng giúp phấn đi giữa nhiều cây.
Không có kiểu nào thắng tuyệt đối. Chính vì vậy, ở nhiều vườn có cả hai loài, bà con thấy cây đậu đều hơn so với chỉ một loài, dù rất khó đo cho rạch ròi bao nhiêu phần là nhờ ai. Điều chắc chắn là vườn càng có nhiều loại côn trùng ghé, cây càng ít rủi ro khi một loài gặp năm xấu.
Khi nào ong dú có lợi thế, khi nào ong mật hơn?
Nhà màng dưa lưới, dưa leo, dâu tây. Ong dú có lợi thế vì không gian kín, cần ong hiền và ở lại.
Vườn nhỏ sát nhà, có trẻ nhỏ. Ong dú hợp hơn vì không đốt, ít gây lo cho gia đình và hàng xóm.
Vườn cây ăn trái hàng chục héc ta. Ong mật thường hiệu quả hơn nhờ đàn đông và bay xa.
Cây ra hoa rất dày trong thời gian ngắn. Ong mật huy động nhanh cả đàn, kịp phủ hoa trong vài ngày cao điểm.
Cây ra hoa lai rai nhiều tháng. Ong dú bền bỉ, có mặt quanh năm, hợp với kiểu nở rải rác.
Hoa li ti, nông. Ong dú đi kỹ hơn; ong mật hay bỏ qua nếu gần đó có hoa nhiều mật hơn.
Vườn có nguồn hoa khác hấp dẫn hơn ở gần. Ong dú ít bỏ vườn; ong mật có thể bị hút sang chỗ khác.
Nơi gió mạnh, trống trải. Ong mật chịu gió tốt hơn; ong dú nhỏ ngại bay.
Vùng sáng sớm hay lạnh. Ong mật ra làm sớm hơn; ong dú cần nắng lên mới hoạt động đông.
Người mới, ít thời gian. Ong dú đỡ việc chăm hơn, nhưng đừng mong đàn lớn nhanh.
Vườn phun thuốc thường xuyên. Loài nào cũng thiệt. Ong dú không bỏ đi được nên còn thiệt hơn nếu phun sai giờ.
Đừng hỏi con nào giỏi hơn, hãy hỏi vườn mình cần gì
Nhiều người so ong dú và ong mật như so hai giống lúa, rồi mong chọn được giống "tốt nhất". Với thụ phấn, câu hỏi đúng là: vườn của mình rộng bao nhiêu, trồng cây gì, ra hoa kiểu gì, có nhà màng không, có trẻ nhỏ không, có phun thuốc nhiều không.
Một vườn sầu riêng lớn ven sông và một luống dâu tây trong nhà màng ở Đà Lạt cần hai lời giải khác hẳn nhau. Vườn chanh dây sau nhà hay một khoảnh ớt, cà ngoài sân lại cần lời giải thứ ba. Thử hình dung đường đi của con ong trong vườn mình là cách rẻ nhất để chọn.
Cũng nên nhớ rằng vườn của mình không trống rỗng. Ngoài ong nuôi, còn có ong hoang, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng. Giữ cho vườn có chỗ ở và hoa dại ven bờ cho những vị khách này nhiều khi rẻ hơn và bền hơn mang thêm hộp ong vào.
Nếu quyết định nuôi cả hai, hãy cho chúng khoảng cách và đủ hoa, vì khi thiếu hoa, chuyện tranh ăn sẽ xảy ra. Bắt đầu nhỏ, quan sát một mùa, rồi mới tăng số hộp. Ở các buổi thực hành tại trại, học viên hay được đứng cạnh một chùm hoa để tự đếm xem loài nào ghé, ghé bao lâu, cách học này nhớ lâu hơn mọi bảng so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có thay được ong mật để thụ phấn không?
Ở vườn nhỏ và nhà màng thì có thể, nhiều khi còn hợp hơn. Ở vườn rộng, cây ra hoa dày trong ít ngày, một vài hộp ong dú không đủ sức thay một thùng ong mật.
Ong dú có đốt người hái quả không?
Không. Ong dú không có ngòi, khi bị quấy chỉ bám tóc hoặc cắn nhẹ. Đây là lý do nhiều nhà vườn có trẻ nhỏ chọn ong dú.
Vì sao ong mật trong nhà màng hay chết?
Ong mật quen bay xa, gặp mái lưới thì cứ lao vào tìm đường ra, mất sức và hao hụt nhanh. Ong dú tầm bay ngắn nên ít bị chuyện này hơn.
Một vườn cần bao nhiêu hộp ong dú để thụ phấn?
Không có con số chung cho mọi vườn, vì còn tùy cây, mật độ hoa và đàn mạnh yếu. Cách chắc nhất là đặt vài hộp, đếm số ong ghé trên hoa vào giờ cao điểm, rồi tăng dần nếu thấy thưa.
Ong dú có thụ phấn cho sầu riêng không?
Ong dú có ghé hoa sầu riêng, nhất là lúc chiều tối khi hoa vừa nở và sáng hôm sau. Nhưng hoa sầu riêng nở về đêm và dơi được xem là người thụ phấn chính, nên đừng kỳ vọng ong dú gánh hết việc.
