Ong dú hoang cần cây già, cây rỗng ruột vì nó không tự đục được hốc, chỉ dọn vào hốc có sẵn. Giữ những cây đó lại, chỉ tỉa cành nguy hiểm thay vì đốn cả cây, là cách đơn giản và rẻ nhất để một vùng còn ong dú.
Đầu làng nào cũng có một cây như thế: thân to, ruột mục một bên, người lớn nhắc trẻ con đừng trèo, năm nào cũng có người đề nghị chặt cho gọn. Đến gần nhìn kỹ, ở một khe nứt trên thân thường có một ống nhựa nhỏ màu nâu, vài con ong đen li ti ra vào. Cái cây bị coi là “cây xấu” ấy lại là nhà của một đàn ong đã ở đó rất lâu.
Vì sao ong dú phụ thuộc vào cây rỗng đến vậy
Ong mật có thể làm tổ ngoài trời, treo bánh lên cành. Ong dú thì cần một khoang kín, tối, khô, có thành vững để lót nhựa và xếp bình. Hàm của ong dú nhỏ, chỉ cạo được gỗ mục mềm để nới hốc chút ít chứ không đục được thân cây sống.
Một cái hốc tốt như vậy hình thành rất chậm. Cành gãy, nấm và mối ăn vào lõi, nước mưa làm mục dần, mất rất nhiều năm cây mới có một khoang đủ rộng. Cây trẻ trồng hôm nay chưa thể thay được cây già chặt hôm nay, và không có cách nào đẩy nhanh việc đó.
Ngoài cây, ong dú còn ở khe đá, ụ mối, gốc tre, tường gạch, cột nhà. Nhưng ở nhiều vùng, cây rỗng vẫn là chỗ ở chính. Đếm số cây già trong một xã là đoán được phần nào số đàn ong dú hoang ở đó.
Vì vậy, với ong dú, thiếu chỗ ở thường là giới hạn trước cả thiếu hoa. Một vùng nhiều hoa mà không còn hốc, ong vẫn thưa. Giữ hốc là giữ chỗ cho đàn mới ra đời có nơi để đến.
Cây nào hay có tổ ong dú, nhìn ở đâu
Cây ăn trái già trong vườn. Xoài, me, mít già lâu năm hay có hốc ở chạc cành hoặc gốc. Ở Nam Bộ, nhiều đàn ong dú sống ngay trong vườn nhà.
Cây gỗ lớn ven đường, sân đình, sân chùa. Cây được giữ lâu đời vì có ý nghĩa với làng thường già đủ để có hốc.
Cây rừng thân to. Các cây gỗ lớn trong rừng tự nhiên, nhất là cây đã có cành gãy, vết sét đánh.
Gốc tre, bụi tre già. Ống tre khô có đốt kín là chỗ một số đàn nhỏ chọn làm tổ.
Cây chết đứng. Cây đã chết nhưng thân còn chắc vẫn là nhà tốt cho nhiều năm.
Khe nứt dọc thân. Tìm ống cửa nhựa nhỏ, có khi chỉ bằng đầu đũa, màu nâu, vàng hoặc đen.
Chạc ba cành. Nước đọng lâu ngày làm mục lõi chỗ chạc, tạo hốc vừa cho ong dú.
Gốc sát đất. Có loài làm tổ trong hốc rễ, cửa sát mặt đất, dễ bị bỏ qua khi dọn cỏ.
Vết sẹo cành cưa cũ. Cành cưa nhiều năm trước để lại vết mục vào trong, thường thành cửa tổ.
Dấu nhựa bám quanh lỗ. Ong dú hay quét nhựa dính quanh cửa. Thấy vệt nhựa sẫm quanh lỗ nhỏ là đáng nhìn kỹ.
Ong bay ra vào vào giờ nắng. Đứng yên vài phút buổi sáng nắng ấm, nhìn dọc thân cây sẽ thấy đường bay của ong.
Giữ cây mà vẫn an toàn cho người
Tỉa cành nguy hiểm thay vì đốn. Cành vươn ra đường, cành mục sắp gãy thì cắt bỏ, phần thân có tổ để lại.
Hạ độ cao, giữ khúc thân. Cây quá cao nguy hiểm thì có thể hạ ngọn, giữ khúc thân dưới có hốc.
Nhờ thợ có kinh nghiệm. Thợ biết tỉa cây cổ thụ sẽ chọn điểm cắt không đụng vào hốc tổ.
Cắt vào mùa ong ít bay. Tránh cắt giữa trưa nắng, khi lực lượng kiếm ăn đông ngoài trời.
Không trám xi măng hốc cây. Trám hốc để “chữa” cây là bịt luôn cửa tổ, đàn bên trong chết ngạt.
Không đốt hốc để diệt kiến, mối. Lửa và khói trong hốc giết cả đàn ong.
Rào quanh gốc nếu trẻ hay trèo. Một hàng rào thấp đủ giữ cây và người cùng an toàn.
Ghi chú cho chính quyền và hàng xóm. Nói rõ cây có tổ ong dú để lúc làm đường, kéo dây điện, người ta tính trước.
Khi buộc phải đốn, chuyển đàn trước. Mời người biết chuyển đàn tới, cưa đoạn có tổ ra nguyên khối.
Giữ lại khúc gỗ có hốc sau khi đốn. Khúc đó đặt đứng ở góc vườn, sau này đàn khác có thể dọn vào.
Không phun thuốc lên thân cây có tổ. Thuốc diệt kiến, diệt mối phun lên thân có thể đi thẳng vào cửa tổ. Cần đọc nhãn và tránh vùng quanh cửa.
Làm thêm hốc dự phòng khi cây già đã ít
Ở nơi cây già đã hết, mình có thể bù một phần bằng hốc nhân tạo. Đơn giản nhất là giữ lại các khúc gỗ rỗng sau khi đốn cây, đặt đứng ở chỗ râm. Một số người nuôi đặt thêm vài hộp gỗ khô, kín, có lỗ cửa nhỏ, quét chút sáp nhựa cũ, buộc lên thân cây ven vườn.
Hốc dự phòng không bằng hốc tự nhiên. Thành gỗ mỏng thì nóng lạnh thất thường, hộp đặt nắng thì đàn không chịu vào. Nên chọn gỗ dày, đặt nơi có bóng, che mưa phía trên, và kiên nhẫn: có hốc cả năm chưa có đàn nào tới.
Cũng cần nói rõ: hốc dự phòng đặt để đàn hoang tự đến ở là việc khác với hộp mồi đặt để bắt đàn về nuôi. Một bên để lại cho rừng, một bên lấy đi. Cả hai đều có chỗ dùng, chỉ cần mình biết mình đang làm cái nào.
Song song với hốc, đừng quên trồng cây mới. Cây trồng hôm nay là hốc của thế hệ cháu chắt. Trồng loài bản địa sống lâu, để chúng lớn già, đó là phần việc chậm nhất nhưng bền nhất.
Những sai lầm thường gặp
Coi cây rỗng là cây vô dụng. Cây rỗng nhiều khi còn sống khoẻ nhiều năm, lại là nhà của ong, chim, dơi.
Dọn sạch cây chết. Cây chết đứng không nguy hiểm thì để lại, đó là hốc sẵn có.
Đốn cây lúc vắng chủ vườn. Thợ thuê không biết có tổ, đốn xong mới thấy ong. Dặn thợ trước.
Trám hốc cho đẹp. Hốc trám xong là mất chỗ ở, mà cây cũng không khoẻ hơn bao nhiêu.
Chặt cây để lấy tổ về nuôi. Được một đàn mà mất một hốc. Phép tính này thường lỗ.
Chỉ trồng cây ngắn ngày. Cây ngắn ngày không bao giờ già đủ để có hốc.
Phát quang sạch dưới gốc. Tổ trong hốc rễ sát đất dễ bị máy cắt cỏ phá. Chừa một vòng quanh gốc.
Treo hốc nhân tạo ngoài nắng gắt. Hộp nóng như lò thì đàn không vào, vào rồi cũng bỏ.
Không nói với ai. Một mình giữ cây không đủ. Hàng xóm, thôn xóm biết thì cây mới được giữ.
Đợi có quy định mới giữ. Nhiều cây không thuộc diện bảo vệ nào. Người dân giữ thì cây còn.
Nghĩ một cây chẳng đáng gì. Với ong dú, một cây là cả một đàn và các đàn con sau này.
Câu hỏi thường gặp
Cây có tổ ong dú có làm hại cây không?
Ong dú chỉ ở trong phần lõi đã mục sẵn, không ăn gỗ sống. Cây yếu đi là do mục ruột từ trước, không phải do ong.
Có thể khoan lỗ vào cây sống để mời ong dú vào làm tổ không?
Không nên. Lỗ khoan vào cây sống làm cây bị thương, nấm và mối dễ vào, mà một lỗ khoan nhỏ cũng chưa đủ thành hốc cho đàn ở. Đặt hốc nhân tạo bên ngoài cây thì an toàn hơn.
Cây cổ thụ có tổ ong dú bị nghiêng nguy hiểm thì làm sao?
Nhờ người có chuyên môn về cây đánh giá trước. Nếu buộc phải hạ, mời người nuôi ong dú tới chuyển đàn hoặc cưa nguyên khúc có tổ ra đặt nơi an toàn.
Hốc nhân tạo nên làm bằng gỗ gì?
Gỗ khô, dày, không tẩm thuốc và không có mùi hắc là được. Gỗ mỏng dễ nóng, gỗ tẩm hoá chất có thể làm đàn không chịu ở.
Ngoài cây, còn cách nào để ong dú có chỗ làm tổ?
Giữ lại khe tường cũ, ống tre khô, ụ đất, đá có hốc ở góc vườn khi không gây phiền gì. Mỗi chỗ trú nhỏ đều có thể thành nhà cho một đàn.
