Ong dú giữ nhiệt độ và độ ẩm trong tổ chủ yếu nhờ lớp vỏ sáp mỏng nhiều lớp bọc quanh khu ấp, nhờ vách hốc dày, và nhờ quạt gió, mang nước về khi trời nóng. Nhưng khả năng tự làm mát của ong dú yếu hơn ong mật nhiều. Phần lớn việc giữ cho tổ không quá nóng, không quá ẩm phụ thuộc vào chỗ người nuôi đặt hộp.
Một buổi trưa tháng tư, người nuôi mở hộp đặt ngoài nắng và thấy mật chảy lênh láng dưới đáy, bình sáp mềm oặt, ong bò lổm ngổm ra cửa. Không phải bệnh, cũng không phải ong cướp. Đó là đàn bị "nấu chín" trong chính cái hộp của mình. Chuyện này tránh được hoàn toàn nếu hiểu ong dú chống nóng ra sao.
Ong mật sưởi được tổ, ong dú thì không giỏi việc đó
Ong mật là "người thợ điều hoà" giỏi. Chúng rung cơ bay để sinh nhiệt khi lạnh, và quạt gió, rải nước để làm mát khi nóng, giữ khu ấp ở mức nhiệt khá ổn định. Ong dú cũng có những hành vi đó nhưng ở mức yếu hơn nhiều. Đàn ong dú không thể sưởi ấm hay làm mát cả tổ một cách chủ động như ong mật.
Thay vào đó, ong dú dựa vào "kiến trúc". Khu ấp nằm ở giữa, được bọc nhiều lớp vỏ sáp mỏng như tờ giấy, giữa các lớp có khoảng trống chứa không khí, giống như một cái áo nhiều lớp. Bên ngoài là bình mật, bình phấn, rồi tới vách hốc cây hoặc vách hộp. Mỗi lớp đều góp phần giảm dao động nhiệt.
Trong tự nhiên, hốc cây sống có vách dày, ruột cây mát, nên tổ ong dú trong cây ít khi bị nóng quá. Khi chuyển ong vào hộp gỗ mỏng đặt ngoài trời, mình đã lấy đi lợi thế lớn nhất của chúng. Bù lại cho đàn là việc của người nuôi.
Cũng nên biết: ong dú chịu lạnh vừa phải tốt hơn chịu nóng gắt. Lạnh làm đàn chậm lại, ít bay, chúa đẻ ít, nhưng thường không chết ngay. Nóng quá mức thì ấu trùng và nhộng chết, sáp mềm, bình vỡ, mật chảy, có khi cả đàn sụp chỉ trong một buổi trưa.
Những cách đàn tự điều hoà tổ
Lớp vỏ bọc khu ấp. Nhiều lớp sáp mỏng giữ không khí ấm, ẩm quanh ấu trùng. Đàn dày thêm lớp này khi trời lạnh.
Đặt khu ấp ở giữa tổ. Khu ấp ở vị trí ít chịu ảnh hưởng từ bên ngoài nhất, bình mật, bình phấn bao quanh như vùng đệm.
Quạt gió ở cửa. Khi nóng, một số ong đứng ở cửa hoặc trong tổ đập cánh tạo luồng gió. Hiệu quả có giới hạn.
Mang nước về. Ngày nóng, ong đi lấy nước, để nước bay hơi trong tổ cho mát hơn.
Thu hẹp hoặc mở rộng cửa. Cửa nhỏ giữ ấm ban đêm, cửa rộng hơn khi cần thoáng. Ong tự điều chỉnh theo mùa.
Trám khe hở. Bịt kín các khe giúp giữ nhiệt và độ ẩm ổn định, đồng thời chặn gió lùa.
Dời khu ấp. Theo thời gian, đàn có thể xây ô mới về phía mát hoặc ấm hơn trong hộp, khu ấp dịch dần.
Ngừng bay giờ nắng gắt. Ít ong ra ngoài vào giờ nóng nhất, giảm hao hụt ong và giảm mang hơi nóng vào tổ.
Giữ độ ẩm cao quanh ấu trùng. Ấu trùng ong dú cần không khí ẩm. Lớp vỏ bọc vừa giữ ẩm cho khu ấp, vừa ngăn hơi ẩm lan khắp hộp.
Cô bớt nước trong mật. Ong làm bay hơi bớt nước khỏi mật trong bình, cũng là một cách xả bớt ẩm của tổ.
Co nhỏ đàn khi điều kiện xấu. Mùa lạnh hay thiếu hoa kéo dài, đàn thu hẹp khu ấp để giữ ấm phần còn lại.
Chuyện độ ẩm: khô quá hay ẩm quá đều hại
Ấu trùng và nhộng ong dú cần không khí ẩm. Hộp đặt ở chỗ nắng gió, khô hanh, mở ra nhiều lần là khu ấp bị khô, ấu trùng chết trong ô. Người nuôi chỉ thấy ô lép, đàn thưa dần, mà không hiểu vì sao.
Ngược lại, hộp ẩm quá cũng sinh chuyện. Hộp đặt sát đất, dưới tán cây rậm không có nắng nào lọt xuống, mùa mưa dầm kéo dài, thì hơi nước đọng trên nắp và vách hộp. Mật trong bình loãng hơn, dễ lên men, sáp bị mốc, ruồi nhỏ tìm tới. Mật lên men chua gắt, sủi bọt, đôi khi trào ra cửa tổ.
Điểm cân bằng thường là chỗ có bóng râm che nắng gắt, nhưng vẫn thoáng gió và không ẩm thấp. Hộp nên kê cao khỏi mặt đất, có mái che riêng chắn mưa tạt, nắp hộp kín nhưng không bí. Một số người nuôi khoan một lỗ thông hơi rất nhỏ có lưới chắn ở mặt dưới hộp để nước đọng thoát ra, cách này cần làm cẩn thận để không mở đường cho kiến.
Một mẹo quan sát: mở nắp thấy giọt nước đọng nhiều mặt dưới nắp là hộp đang quá ẩm hoặc nắp quá lạnh vào ban đêm. Thấy sáp khô giòn, bình nứt, khu ấp nhiều ô lép là hộp đang quá khô hoặc quá nóng.
Đặt hộp và che chắn theo mùa, theo vùng
Bóng râm buổi trưa là bắt buộc. Đặt hộp dưới tán cây hoặc mái che, đảm bảo không có nắng trực tiếp chiếu vào hộp từ gần trưa tới chiều.
Tránh mái tôn thấp. Mái tôn sát đầu hộp hấp nhiệt rất mạnh. Nếu dùng mái tôn, để khoảng hở lớn hoặc lót thêm lớp cách nhiệt.
Có mái che riêng cho từng hộp. Một tấm ván hay mái nhỏ trên nắp hộp vừa che nắng vừa chắn mưa, tạo khoảng không khí đệm.
Kê cao khỏi mặt đất. Tránh hơi ẩm từ đất và tránh kiến, cóc, chuột. Chân kệ có thể quấn vật cản kiến.
Gỗ dày hơn cho vùng nắng gắt. Vách hộp dày giữ nhiệt ổn định hơn. Gỗ quá mỏng nóng lên và nguội đi rất nhanh.
Không sơn màu tối bên ngoài. Màu tối hấp nắng. Nếu sơn, chọn màu sáng và để hết mùi trước khi đưa ong vào.
Miền Bắc và vùng cao: che gió mùa đông. Quấn thêm rơm, bao tải hoặc tấm cách nhiệt quanh hộp, để chừa cửa tổ. Hạn chế mở hộp trong những ngày rét.
Miền Trung mùa gió Lào. Gió nóng khô kéo dài dễ làm khô khu ấp. Tăng bóng mát, đặt gần nguồn nước sạch cho ong.
Nam Bộ mùa khô. Nắng gắt kéo dài nhiều tháng, ưu tiên bóng cây lớn và không lấy mật quá tay trong mùa này.
Mùa mưa: chống đọng nước. Kiểm tra mái che, nghiêng hộp nhẹ về phía cửa để nước không đọng bên trong.
Hạn chế mở hộp giờ nóng và giờ lạnh. Mỗi lần mở là khu ấp mất lớp bảo vệ. Chọn sáng sớm mát hoặc chiều mát, làm nhanh, đậy kỹ.
Nhìn từ ngoài, làm sao biết hộp đang quá nóng
Không cần mở hộp vẫn có thể đoán được. Dấu hiệu sớm nhất là nhiều ong đứng quạt ở cửa vào giữa trưa, cánh đập liên tục, trong khi các hộp đặt ở chỗ mát thì không có cảnh này. Đặt tay lên nắp hộp thấy nóng rát là đủ hiểu bên trong ra sao.
Dấu hiệu tiếp theo là ong bò ra túm tụm ở mặt ngoài hộp, quanh cửa, như người ra hiên ngồi hóng mát. Có khi thấy vệt mật rỉ ra ở khe nắp hoặc đáy hộp. Tới mức này thì một phần bình mật bên trong đã vỡ.
Nếu gặp tình huống đó, việc đầu tiên là che bóng ngay, bằng bất cứ thứ gì có sẵn: tấm ván, tàu lá, tấm lưới che. Đừng mở nắp để "cho thoáng", vì mở ra lúc này là khu ấp mất nốt lớp bảo vệ cuối cùng. Chiều mát hãy dời hộp sang chỗ tốt hơn và lau phần mật chảy.
Sau một lần như vậy, đàn cần nhiều tuần để hồi lại. Ghi lại vị trí hộp, giờ nắng chiếu tới, để mùa sau không lặp lại. Vị trí đặt hộp đúng một lần thì dùng được nhiều năm, đó là việc đáng bỏ công nhất trong cả trại.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú chịu được nhiệt độ bao nhiêu?
Ngưỡng chịu đựng khác nhau tuỳ loài và tuỳ thời gian bị nóng, nên không có một con số chung đáng tin. Điều chắc chắn là hộp phơi nắng trực tiếp giữa trưa mùa nóng có thể làm chết ấu trùng và mềm sáp, vì vậy luôn cần bóng mát.
Vì sao mật chảy ra đáy hộp vào ngày nắng?
Nhiệt độ cao làm sáp bình mật mềm ra và vỡ, mật chảy xuống đáy. Đây là dấu hiệu hộp quá nóng, cần dời vào chỗ mát ngay và lau sạch mật để tránh ong cướp, kiến.
Hộp ong dú có cần lỗ thông hơi không?
Phần lớn hộp không cần lỗ thông hơi lớn vì ong tự trám và tự điều chỉnh. Nếu hộp hay đọng nước, có thể làm lỗ rất nhỏ có lưới chắn ở đáy, nhưng phải để ý kiến.
Ong dú có chết rét ở miền Bắc không?
Đàn khoẻ, đủ mật, hộp được che gió thường qua được mùa rét, dù hoạt động chậm lại. Đàn yếu, ít mật, hộp mỏng đặt nơi gió lùa thì có nguy cơ tàn trong những đợt rét đậm kéo dài.
Có nên tưới nước lên hộp ong cho mát?
Không nên tưới thẳng lên hộp vì nước có thể ngấm vào, làm ẩm mốc bên trong. Che bóng mát và đặt sẵn nguồn nước sạch gần trại cho ong tự lấy là cách an toàn hơn.
