Đàn ong dú mất chúa thì thứ biến mất đầu tiên là ô mới: không còn ô sẫm màu sáp ở mép bánh ấp. Trong khi đó, ong vẫn tiếp tục nở ra từ các ô cũ thêm nhiều tuần, nên nhìn cửa tổ vẫn thấy bình thường. Nếu không có chúa tơ thay, bánh ấp co dần, đàn thưa đi, ong thợ có thể bắt đầu đẻ trứng đực, và đàn trở nên dễ bị cướp.
Cái khó của chuyện mất chúa ở ong dú là nó "im lặng". Không có cảnh ong kêu loạn như ong mật mất chúa. Người nuôi thường chỉ phát hiện khi đàn đã thưa hẳn, lúc đó cứu rất khó. Bài này đi qua từng giai đoạn để mình nhận ra sớm và biết lúc nào nên ra tay.
Vì sao mất chúa ở ong dú khó nhận ra
Nhớ lại vòng đời: ong dú từ trứng tới ong trưởng thành mất khoảng sáu đến tám tuần. Khi chúa chết hôm nay, trong bánh ấp vẫn còn đầy ô ở mọi tuổi. Các ô đó vẫn nở đều đặn trong gần hai tháng tới. Cửa tổ vẫn đông, ong vẫn mang phấn về, không có gì khác lạ.
Chỉ có một chỗ thay đổi ngay: mép bánh ấp. Không còn chúa đẻ thì ong thợ cũng ngừng xây ô mới. Dải ô sẫm màu sáp quanh rìa biến mất, trong khi dải ô vàng nhạt sắp nở vẫn còn. Người không quen nhìn sẽ thấy "bánh ấp vẫn to", và bỏ qua dấu hiệu quan trọng nhất.
Ngoài ra, ong dú không có những phản ứng ồn ào. Đàn ong mật mất chúa thường kêu rì rì to hơn, chạy loạn trên cầu. Ong dú phản ứng kín đáo hơn nhiều. Có người nuôi kể đàn mất chúa có vẻ dữ hơn, có người thấy ngược lại, nên đừng dựa vào cảm giác "ong dữ hay hiền" để kết luận.
Vì vậy cách chắc chắn nhất là ghi chép. Mỗi lần mở hộp ghi một dòng: mép bánh ấp có ô sẫm mới không. Hai lần liên tiếp cách nhau vài tuần mà không có ô mới, trong khi hoa vẫn có và trời không lạnh, là lúc phải nghĩ tới chuyện mất chúa.
Các giai đoạn của một đàn mất chúa
Mấy ngày đầu. Không có dấu hiệu nhìn thấy được. Nếu có chúa tơ dự trữ, đàn có thể đã bắt đầu chuẩn bị cho chúa tơ đi giao phối.
Một hai tuần sau. Mép bánh ấp không còn ô mới sẫm màu. Đây là dấu hiệu sớm nhất và quan trọng nhất.
Có thể xuất hiện ô chúa. Đàn còn ấu trùng phù hợp có thể nuôi ô chúa mới. Thấy ô to ở mép bánh là tín hiệu tốt.
Ong đực tụ trước hộp. Nếu có chúa tơ chuẩn bị đi giao phối, đám ong đực có thể kéo tới. Lúc này cần để yên.
Ba bốn tuần sau. Bánh ấp chủ yếu còn ô vàng nhạt sắp nở, khu ấp nhỏ dần vì ô nở xong bị phá đi mà không có ô mới thay.
Ong thợ có thể đẻ. Ở nhiều loài, ong thợ bắt đầu đẻ trứng không thụ tinh, nở ra ong đực. Có thể thấy vài ô mới lẻ tẻ, không đều.
Sáu tám tuần sau. Ô cũ đã nở gần hết. Đàn không có ong mới, số ong giảm dần theo tuổi thọ ong thợ.
Mật có thể còn nhiều. Không nuôi ấu trùng nên đàn ít dùng mật đổ ô. Bình mật còn đầy dễ làm người nuôi tưởng đàn vẫn ổn.
Ong gác thưa. Đàn ít ong, cửa tổ vắng. Kiến, ruồi và ong cướp bắt đầu lọt vào.
Ruồi và nấm xuất hiện. Không đủ ong canh giữ, bình phấn bị ruồi đẻ trứng, sáp mốc. Đàn suy sụp nhanh.
Cuối cùng là hộp trống. Ong còn lại chết dần hoặc tản đi. Mở hộp chỉ còn bình sáp khô và xác ong.
Những nguyên nhân hay làm đàn mất chúa
Nguyên nhân hàng đầu, nghe hơi phũ, thường là người nuôi. Lật bánh ấp, rung lắc khi chở hộp, đóng nắp đè lên bánh, tách đàn để chúa rơi ra ngoài. Chúa ong dú bụng to, vỏ mỏng, không bay được, nên một tai nạn nhỏ cũng đủ chết.
Nguyên nhân thứ hai là chúa tơ không về. Khi đàn đang thay chúa hoặc hộp mới tách, chúa tơ phải ra ngoài giao phối. Chim, chuồn chuồn, mưa gió hay việc vào nhầm hộp hàng xóm đều có thể khiến chúa tơ không quay lại. Lúc đó đàn mất cả chúa cũ lẫn chúa mới.
Nguyên nhân thứ ba là nóng và ngộ độc. Một buổi trưa nắng gắt chiếu thẳng vào hộp có thể giết chúa cùng với ấu trùng. Thuốc trừ sâu mang về theo phấn và mật, nếu đủ liều, cũng có thể làm chúa ngừng đẻ hoặc chết.
Cuối cùng mới là tuổi già. Chúa già đẻ thưa dần, và đàn khoẻ thường tự thay trước khi chúa chết hẳn. Chỉ khi đàn quá yếu, không đủ sức nuôi chúa mới, thì tuổi già mới thật sự dẫn tới mất chúa.
Xử lý khi nghi đàn mất chúa
Kiểm tra lại cho chắc. Mở hộp vào sáng mát, nhìn kỹ mép bánh ấp. Có ô sẫm mới đều đặn thì chúa vẫn còn, dù không thấy chúa.
Tìm chúa tơ và ô chúa. Có ô chúa sắp nở hoặc chúa tơ đi lại là đàn đang tự lo. Đóng hộp, chờ vài tuần.
Để yên nếu có ong đực tụ. Đó là dấu hiệu chúa tơ sắp đi giao phối. Không mở hộp, không dời hộp trong thời gian này.
Bổ sung bánh có ô chúa. Không có ô chúa, chúa tơ thì cắt một mảng bánh có ô chúa sắp nở từ đàn mạnh cùng loài, đặt vào khu ấp.
Bổ sung cả ô sắp nở. Kèm một mảng bánh nhiều ô vàng nhạt để đàn có thêm ong trong lúc chờ chúa mới đẻ.
Nhập đàn khi quá yếu. Đàn mất chúa đã thưa thì nhập vào đàn có chúa cùng loài, cho làm quen mùi qua lớp giấy mỏng vài ngày.
Thu nhỏ cửa. Đàn ít ong dễ bị cướp và bị kiến. Thu cửa lại chỉ vừa một hai con chui.
Không lấy mật lúc này. Mật là thứ giữ đàn sống qua thời gian chờ chúa mới. Lấy đi là cắt đường sống.
Xem lại chỗ đặt hộp. Nếu nghi chúa chết vì nóng, dời hộp vào bóng mát trước khi làm gì khác.
Hỏi hàng xóm về thuốc. Nhiều đàn trong trại cùng có dấu hiệu lạ một lúc thì nghĩ tới ngộ độc, tìm hiểu vùng quanh vừa phun gì.
Ghi lại toàn bộ. Ghi ngày phát hiện, cách xử lý, kết quả. Lần sau gặp lại sẽ ra quyết định nhanh hơn.
Khi nào nên cứu, khi nào nên nhập
Nguyên tắc chung là cứu sớm thì rẻ, cứu muộn thì đắt. Phát hiện mất chúa khi bánh ấp còn nhiều ô sắp nở, cửa tổ còn đông, thì chỉ cần một mảng bánh có ô chúa là đàn có cơ hội hồi lại. Đàn còn đủ ong để nuôi chúa và chờ chúa mới đẻ.
Phát hiện muộn, khi ô cũ đã nở hết và đàn chỉ còn một nhúm ong già, thì cho ô chúa vào cũng khó thành. Chúa mới nở ra nhưng không đủ ong để đổ ô, không đủ ong gác để giữ tổ trong hai ba tháng chờ đàn mới lớn lên. Lúc này nhập vào đàn khác là lựa chọn khôn ngoan hơn.
Nhập đàn không phải là thất bại. Ong và mật của đàn mất chúa sẽ làm đàn nhận khoẻ thêm. Cái hộp trống sau đó có thể dùng làm hộp mồi, hoặc dùng cho lần tách đàn sau, khi điều kiện thuận lợi hơn.
Cũng nên nhớ: đàn mất chúa mà mình cứu bằng cách lấy ô chúa từ đàn khác là đang "rút" sức từ đàn đó. Chỉ nên lấy từ đàn thật sự mạnh, vào mùa hoa, và không lấy từ cùng một đàn nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú mất chúa có tự tạo được chúa mới không?
Có thể, nếu trong tổ còn chúa tơ dự trữ hoặc còn ấu trùng phù hợp để nuôi ô chúa. Đàn đã mất chúa lâu, không còn ấu trùng non thì không tự tạo được nữa.
Không thấy chúa khi mở hộp có phải là mất chúa?
Không nhất thiết. Chúa thường nằm giữa bánh ấp và bị ong thợ che kín. Dấu hiệu tin cậy hơn là có ô mới sẫm màu ở mép bánh ấp hay không.
Đàn mất chúa có còn lấy mật được không?
Về kỹ thuật thì lấy được, vì đàn mất chúa thường còn nhiều mật. Nhưng lấy mật lúc này làm đàn mất nguồn sống trong khi chờ chúa mới, nên chỉ lấy nếu đã quyết định nhập hay bỏ đàn.
Ong thợ đẻ trứng thì đàn có sống lại được không?
Ong thợ đẻ chỉ ra ong đực, không ra ong thợ, nên đàn không tự hồi lại được. Cần bổ sung ô chúa hoặc nhập vào đàn có chúa.
Bao lâu sau khi cho ô chúa thì biết thành công?
Phải chờ ô chúa nở, chúa tơ đi giao phối và về đẻ, thường mất nhiều tuần. Dấu hiệu thành công là xuất hiện lại dải ô mới sẫm màu đều đặn ở mép bánh ấp.
