Chở đàn ong dú đi theo mùa hoa có thể có lợi, nhất là khi đi thụ phấn cho vườn cây hoặc tránh một mùa trống hoa dài ở chỗ mình. Nhưng ong dú chịu xóc và nóng kém hơn ong mật, bình mật dễ vỡ và đàn mất nhiều ngày làm quen chỗ mới. Với nhiều trại, giữ đàn cố định và cải thiện nguồn hoa quanh trại thường ổn định hơn.
Ở các vùng nuôi ong mật, chở ong theo mùa hoa là chuyện bình thường. Nên bà con nuôi ong dú cũng hay hỏi: "Sao mình không chở đi theo hoa cà phê, hoa nhãn cho được nhiều mật?" Câu trả lời không đơn giản là có hay không. Bài này cân lợi hại, và nếu chở thì chở thế nào cho ít mất đàn.
Ong dú khác ong mật ở chỗ nào khi phải di chuyển?
Ong mật xây bánh tổ trên khung, khung gắn chặt trong thùng, chở đi xa vẫn giữ được hình. Ong dú thì khác. Bình mật và bình phấn là những túi sáp mỏng đắp chồng lên nhau, dính vào thành hộp bằng sáp và nhựa. Xóc mạnh là bình vỡ, mật chảy xuống bánh ấp, ấu trùng chết ngạt.
Ong dú cũng nhạy với nóng. Hộp đóng kín cửa, để trên xe giữa nắng, nhiệt bên trong tăng rất nhanh. Đàn nhỏ, khả năng quạt cánh làm mát kém xa một đàn ong mật, nên sáp mềm ra, bình đổ, ong chết hàng loạt. Nhiều trường hợp mất đàn khi chở là vì nóng chứ không phải vì xóc.
Ong dú bay kiếm ăn gần. Đó là lợi khi đem đi thụ phấn: đặt hộp ở đâu thì ong làm việc chủ yếu quanh đó, rất hợp với vườn cây cần thụ phấn tại chỗ. Nhưng cũng có nghĩa là muốn tận dụng một vùng hoa, phải đặt hộp ngay giữa vùng đó, không thể đặt ở xa rồi chờ ong bay tới.
Cuối cùng, đàn ong dú cần thời gian định hướng lại sau khi dời. Mấy ngày đầu ong bay ra học đường mới, kiếm ăn ít. Nếu mùa hoa ở vùng mới chỉ kéo dài ngắn, phần lớn thời gian đàn dùng để làm quen chứ không phải để lấy mật.
Khi nào chở đi là đáng?
Trường hợp rõ ràng nhất là đi thụ phấn theo thoả thuận với chủ vườn. Một số cây ăn trái, cây trong nhà màng cần côn trùng nhỏ giúp đậu quả. Ong dú hiền, không chích, bay gần, nên hợp đặt trong vườn có người làm việc thường xuyên. Lúc này lợi ích chính là thụ phấn, mật chỉ là phần phụ.
Trường hợp thứ hai là tránh một mùa trống hoa dài và khắc nghiệt ở chỗ mình, ví dụ một vùng khô hạn kéo dài nhiều tháng. Nếu năm nào cũng mất đàn vào mùa đó, dời một phần đàn tới chỗ có cây xanh, có nước có thể giữ được đàn. Nhưng cũng cần cân nhắc: có khi trồng thêm cây và che mát tốt lại rẻ và chắc hơn.
Trường hợp ít đáng nhất là chở đi chỉ để "săn mật". Ong dú cho mật ít, mỗi đàn tích thêm một chút trong vài tuần hoa rộ. Trừ đi số bình vỡ khi chở, số ngày đàn làm quen, số đàn hao, nhiều khi phần lời không bù được phần mất.
Trước khi quyết, nên thử nhỏ. Chở vài hộp mạnh đi một mùa, ghi chép kỹ cân nặng trước và sau, số đàn hao, công sức bỏ ra. Một mùa thử cho mình câu trả lời thật hơn mọi lời kể.
Chuẩn bị hộp trước khi chở
Chỉ chở đàn khoẻ. Đàn yếu khó chịu nổi xóc và nóng, lại ít ong để sửa lại tổ sau đó.
Không chở ngay sau khi tách. Đàn con chưa ổn định, bánh ấp chưa được trám chắc.
Kiểm mép tầng. Hộp tầng phải buộc chắc hoặc kẹp lại, không để tầng trượt khi xe xóc.
Đóng cửa tổ vào ban đêm. Chờ ong về hết rồi mới bịt cửa, để không bỏ lại ong ngoài trời.
Bịt bằng lưới thông hơi. Đừng bịt kín bằng băng keo hay đất. Cần lưới để không khí lưu thông.
Hộp không quá đầy mật. Hộp nặng mật dễ vỡ bình hơn. Có thể lấy bớt mật trước nếu sắp chở.
Xếp hộp đúng chiều. Giữ hộp thẳng đứng như lúc đặt, không lật nghiêng.
Lót đệm dưới hộp. Thảm cao su, rơm hay mút giảm xóc đáng kể.
Buộc chặt cả lô. Hộp chạm nhau, buộc thành khối, không để hộp nào xê dịch.
Che nắng và để gió lùa. Che mái phía trên nhưng hai bên phải thoáng.
Ghi danh sách hộp. Ghi mã từng hộp được chở, để đến nơi kiểm đủ và đặt đúng.
Trên đường và khi đặt ở chỗ mới
Chở ban đêm hoặc sáng sớm. Tránh giờ nóng nhất trong ngày.
Đi đường ít ổ gà. Đường xa mà êm tốt hơn đường gần mà xóc.
Không dừng xe giữa nắng. Nghỉ dọc đường phải tìm chỗ bóng mát.
Đặt hộp lên giá ngay khi tới. Không để hộp dưới đất ẩm, dễ bị kiến.
Để đàn nghỉ một lúc rồi mới mở cửa. Cho ong lắng lại sau xóc, mở cửa vào sáng sớm hôm sau.
Che mát chỗ đặt mới. Chỗ mới chưa quen, đàn đang mệt, nắng gắt dễ làm đàn suy.
Hỏi lịch phun thuốc của chủ vườn. Thoả thuận rõ trước: không phun khi hoa nở và ong đang làm việc, đọc nhãn thuốc, tuân thủ thời gian cách ly.
Chống kiến chân giá ở chỗ mới. Kiến vùng mới chưa quen mùi đàn, tấn công nhanh vào hộp vừa xóc.
Đặt xa chỗ cũ đủ xa. Nếu chỉ dời gần, ong sẽ bay về chỗ cũ. Dời ra ngoài tầm bay quen hoặc dời từng chút.
Kiểm sau vài ngày. Nhìn cửa tổ, xem có mật chảy, ong chết, ruồi tới không.
Ghi lại hao hụt. Bao nhiêu đàn suy, bao nhiêu bình vỡ. Đó là số liệu để quyết có đi mùa sau không.
Giữ đàn cố định và mang hoa về trại
Có một hướng ngược lại mà nhiều người nuôi ong dú chọn: thay vì chở ong đi tìm hoa, mang hoa về quanh trại. Trồng thêm những cây ra hoa vào các tháng thiếu, giữ bờ rào cây bụi, để cỏ hoa dại ven bờ. Ong dú bay gần nên chỉ vài hàng cây quanh trại đã đổi được nhiều.
Hướng này chậm hơn, phải đợi cây lớn. Nhưng nó bền, không tốn xăng xe, không hao đàn vì xóc, và làm đẹp vườn. Sau vài năm, trại có lịch hoa đều hơn và ít phải lo mùa đói.
Hai hướng không loại trừ nhau. Có trại giữ phần lớn đàn cố định, chỉ chở một nhóm nhỏ đàn mạnh đi thụ phấn theo hợp đồng với vườn lân cận. Nhóm đi xa được chọn kỹ, nhóm ở nhà được chăm ổn định.
Điều quan trọng là quyết định dựa vào số liệu của chính trại mình. Ghi chép trọng lượng, số đàn hao, công sức qua một hai mùa sẽ cho câu trả lời rõ hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Dời hộp ong dú bao xa thì ong không bay về chỗ cũ?
Không có con số cố định cho mọi loài. Nguyên tắc là dời ra ngoài vùng ong quen bay, thường là vài cây số; hoặc dời rất gần, mỗi lần một chút, để ong kịp học vị trí mới.
Chở ong dú ban ngày được không?
Hạn chế. Ban ngày nóng và ong còn ở ngoài kiếm ăn. Tốt nhất là đóng cửa tổ vào tối khi ong đã về và chở ban đêm hoặc sáng sớm.
Ong dú có thụ phấn tốt cho cà phê, cây ăn trái không?
Ong dú ghé hoa của nhiều loại cây trồng và hợp với thụ phấn tại chỗ vì bay gần. Mức đóng góp cụ thể với từng loại cây còn tuỳ vùng và giống cây, nên quan sát thực tế ở vườn mình.
Chở ong dú bằng xe máy được không?
Vài hộp gần thì được, nếu buộc chắc, giữ thẳng, lót đệm và đi chậm, tránh giờ nóng. Đường xa và nhiều hộp thì nên dùng xe có thùng, có che mát.
Sau khi chở về nhà có cần làm gì không?
Đặt lại đúng chỗ cũ, kiểm mép tầng, xem bình vỡ và lau mật chảy, chống kiến. Theo dõi cửa tổ và trọng lượng vài tuần để biết đàn đã hồi chưa.
