Đô thị hoá vừa lấy đi vừa mở ra. Nó lấy đi của ong dú hoang những cây già, bờ hoa, khoảnh đất trống, và thêm vào những mối nguy mới như phun thuốc muỗi, đập tường sửa nhà, bê tông hầm nóng. Nhưng thành phố cũng có những hốc mới trong tường gạch, ống nước, cột bê tông, và những vườn cây cảnh được tưới đều, có hoa quanh năm. Kết quả là những loài ong dú linh hoạt trụ lại được, còn những loài kén chỗ thì biến mất dần.
Sáng sớm trong một công viên, người đi tập thể dục lướt qua bức tường gạch cũ mà không để ý: giữa hai viên gạch có một cái ống nhỏ màu nâu thò ra, ong đen li ti ra vào đều đặn. Một đàn ong dú đã sống ở đó có khi nhiều năm, giữa lòng thành phố. Bài này nhìn vào cuộc sống của những đàn như vậy, và điều gì quyết định chúng còn hay mất.
Thành phố lấy đi của ong dú những gì?
Thứ đầu tiên là cây già. Khi mở đường, xây nhà, những cây cổ thụ có hốc thường bị hạ trước. Cây đường phố mới trồng thì non, thân thẳng, chưa có hốc. Một đàn mất nhà khi cây bị chặt hiếm khi được ai cứu.
Thứ hai là đất trống có cỏ hoa. Ven sông, bãi đất trống, bờ ruộng ven đô là nơi hoa dại mọc tự nhiên. Khi bị bê tông hoá hoặc trải cỏ cắt ngắn, nguồn hoa nhỏ quanh năm mất theo.
Thứ ba là sự liền mạch. Những mảng xanh trong thành phố nằm rải rác, cách nhau bởi nhà cao, đường rộng. Ong dú bay gần nên đàn ở công viên này khó qua lại với đàn ở công viên kia. Cũng như khi rừng bị chia cắt, đàn bị cô lập lâu dài dễ suy yếu.
Thứ tư là nhiệt. Bê tông, mái tôn, mặt đường hấp nắng ban ngày và tỏa nhiệt cả buổi tối. Một hốc tường hướng tây trong thành phố có thể nóng hơn nhiều so với một hốc cây trong rừng. Đàn ở những chỗ như vậy phải chịu thêm một sức ép mà ở ngoài tự nhiên không có.
Thành phố cũng mở ra chỗ ở mới
Ong dú không kén vật liệu như người ta nghĩ. Chúng cần một hốc kín, khô, có một lối vào nhỏ. Tường gạch có lỗ rỗng, khe giữa các viên đá kè, ống nước bỏ không, hộp kỹ thuật, cột bê tông rỗng, kẽ mái ngói đều có thể thành nhà.
Bà con sống ở phố hay phát hiện tổ ong dú ở những chỗ rất bất ngờ: trong ổ khoá cổng sắt lâu không dùng, trong lỗ thoát nước của ban công, trong khe tường nhà vệ sinh. Mỗi phát hiện như vậy là một đàn đã tìm được cách sống trong môi trường của con người.
Về thức ăn, thành phố không nghèo như vẻ ngoài. Vườn nhà, công viên, cây đường phố, chậu hoa ban công được tưới đều quanh năm. Ở nhiều nơi, mùa khô trong phố lại có nhiều hoa hơn ngoài đồng khô hạn. Cây ăn trái trong sân nhà, rau thơm ngoài ban công, hoa dại mọc ở khe vỉa hè đều góp phần.
Chính hai điều này giải thích vì sao vẫn còn ong dú trong thành phố. Nhưng đó không phải là sự cân bằng bền vững. Chỉ cần một đợt sửa nhà, một lần phun thuốc mạnh, đàn có thể mất mà không ai hay.
Những mối nguy riêng ở đô thị
Phun thuốc diệt muỗi. Phun diện rộng trong khu dân cư dùng thuốc diệt côn trùng, ong ở gần cũng chịu.
Thuốc diệt côn trùng trong nhà và sân vườn. Bình xịt kiến, gián, thuốc diệt mối dùng gần tổ đều nguy hiểm.
Sửa nhà, đập tường. Tổ trong tường bị phá trong một buổi, thường không ai nhận ra trước.
Chặt, tỉa cây đường phố. Cành mục, thân rỗng bị cắt bỏ vì an toàn, mất luôn tổ bên trong.
Người sợ ong gọi diệt. Nhiều người không phân biệt ong dú với ong vò vẽ, gọi người đến phun thuốc diệt tổ.
Bê tông hoá sân và vỉa hè. Mất đất ẩm, mất cỏ hoa, nóng hơn.
Cây cảnh hoa kép. Nhiều giống hoa trồng làm cảnh có cánh xếp dày, ít hoặc không có phấn và mật cho ong.
Cỏ cắt sát thường xuyên. Bãi cỏ công viên đẹp nhưng không bao giờ được trổ hoa.
Nhiệt từ tường và mái. Tổ trong tường hướng nắng chịu nóng kéo dài cả chiều tối.
Mảng xanh rời rạc. Đàn bị cô lập, khó giao lưu, khó lập đàn mới ở chỗ khác.
Bụi và nước bẩn. Ảnh hưởng tới ong chưa được hiểu rõ, nhưng là lý do để kiểm nghiệm mật nếu lấy mật ở phố.
Loài nào trụ lại, loài nào biến mất?
Không phải loài ong dú nào cũng giống nhau. Có loài rất linh hoạt: thân nhỏ, đàn nhỏ, chấp nhận hốc nhỏ, chịu được nhiệt độ thay đổi. Những loài này thường là loài bà con hay gặp trong tường, trong ống nước ở phố.
Có loài kén chỗ hơn: cần hốc to trong thân cây lớn, cần rừng mát, cần nguồn nhựa đặc biệt. Những loài này hiếm khi thấy trong thành phố. Khi rừng và cây già quanh đô thị mất đi, chúng là loài biến mất trước.
Vì vậy, thấy ong dú trong phố không có nghĩa là mọi loài ong dú đều thích nghi được với đô thị. Thành phố đang lọc ra những loài chịu được, và đánh mất những loài không chịu được. Nhìn từ bên ngoài, số tổ có thể vẫn nhiều, nhưng độ đa dạng thì đã giảm.
Với người nuôi, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, đàn hoang bắt ở phố thường là loài dễ sống, hợp với người mới. Thứ hai, những loài kén chỗ cần được giữ ở nơi còn rừng, còn cây già, chứ không thể trông vào thành phố.
Thành phố có thể thân thiện hơn với ong dú
Giữ cây cổ thụ có hốc. Khi cây không gây nguy hiểm, giữ lại thân rỗng là giữ nhà cho đàn hoang.
Chừa khoảnh cỏ hoa trong công viên. Một góc không cắt cỏ thường xuyên đủ cho hoa dại trổ.
Trồng hoa đơn, hoa có phấn. Chọn giống hoa cánh đơn, nhìn thấy nhị, thay vì toàn hoa kép.
Ban công trồng rau thơm để trổ bông. Vài chậu húng, tía tô, ngò để già là bữa ăn cho ong quanh khu.
Báo trước khi phun muỗi. Người nuôi ong và người biết có tổ quanh nhà có thời gian che chắn.
Cứu tổ trước khi sửa nhà. Nhờ người nuôi ong đến lấy tổ ra trước khi đập tường.
Phân biệt ong dú với ong đốt. Biết ong dú không có ngòi, nhiều người sẽ không gọi diệt tổ nữa.
Giữ đất trống, đất ẩm. Sân có một góc đất thay vì đổ bê tông kín giúp cả cây lẫn ong.
Hành lang xanh dọc kênh rạch. Dải cây liên tục nối các mảng xanh, giúp ong đi lại.
Đưa ong dú vào trường học. Trẻ hiểu ong từ nhỏ sẽ lớn lên không sợ, không phá tổ.
Ghi lại tổ trong thành phố. Chụp ảnh, ghi chỗ, ghi loại hốc giúp hiểu ong dú đô thị sống ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Phát hiện tổ ong dú trong tường nhà có nguy hiểm không?
Thường không. Ong dú không có ngòi và hiền, có thể sống chung nhiều năm. Nếu cần sửa tường, hãy nhờ người nuôi ong đến chuyển tổ ra trước.
Ong dú trong thành phố có lấy mật ăn được không?
Có thể lấy, nhưng vì không biết chắc ong đi đâu và tiếp xúc với gì, nên gửi mẫu kiểm nghiệm trước nếu định ăn thường xuyên hoặc cho người khác.
Phun thuốc muỗi có giết ong dú không?
Có thể, vì thuốc diệt muỗi cũng là thuốc diệt côn trùng. Biết lịch phun thì có thể che cửa tổ hoặc hộp ong bằng vải ẩm thoáng khí trong thời gian phun.
Trồng cây gì ở ban công để giúp ong dú?
Rau thơm để trổ bông, hoa cánh đơn nhìn thấy nhị, cây bụi nhỏ có hoa chùm. Quan trọng là có hoa nối tiếp, không cần nhiều chậu.
Vì sao ong dú thích làm tổ trong ống nước, khe tường?
Vì đó là hốc kín, khô, có lối vào nhỏ, giống hốc cây ngoài tự nhiên. Với ong, vật liệu không quan trọng bằng hình dạng của chỗ ở.
