Bắt đàn ong dú hoang về nuôi có làm suy quần thể, nhất là khi nhiều người cùng cưa tổ ở một vùng, khi cây bị chặt để lấy khúc gỗ có tổ, và khi đàn chết trong lúc chuyển sang hộp. Ảnh hưởng nhỏ đi nhiều nếu chỉ lấy đàn đang sắp mất chỗ ở, dùng hộp mồi đón đàn mới thay vì cưa đàn cũ, và chuyển dần sang tự nhân đàn từ trại.
Câu hỏi này bà con hỏi nhiều nhất ở những buổi gặp mặt: “Rừng còn nhiều tổ, bắt vài đàn thì có sao?”. Một người bắt vài đàn thì đúng là ít ai thấy gì. Cái khó nằm ở chỗ có cả trăm người cùng nghĩ như vậy, ở cùng một khu rừng, trong cùng vài năm phong trào lên.
Một đàn hoang mất đi thì rừng mất những gì
Bắt một đàn ong dú khác hẳn bắt một con chim hay hái một nắm lá. Đàn ong dú là một đơn vị sinh sản: một ong chúa, hàng nghìn ong thợ, và cái hốc mà đàn đã mất nhiều năm lót nhựa, xây bình. Lấy đàn đi là lấy luôn khả năng đẻ ra đàn mới quanh đó.
Như đã nói ở các bài về sinh học đàn, ong dú lập tổ mới ở gần tổ mẹ. Một vạt rừng có năm đàn sẽ dần sinh thêm đàn ở các hốc xung quanh. Cưa đi ba đàn, hai đàn còn lại phải gánh việc lan ra cả vạt, và tốc độ hồi phục chậm lại rõ rệt.
Nếu cưa cả khúc cây, rừng còn mất thêm cái hốc. Hốc tốt cho ong dú thường là cây già, ruột mục vừa phải, vỏ còn chắc. Loại cây đó cần rất nhiều năm để thành, và thường là cây đầu tiên bị chọn để chặt vì "đằng nào cũng rỗng".
Cuối cùng là tỷ lệ chết khi chuyển. Đàn cưa về rồi chuyển sang hộp, người chưa thạo dễ làm vỡ ấp, làm lạc chúa. Mỗi đàn chết dọc đường là một đàn mất khỏi rừng mà không vào được trại. Đây là phần hao hụt ít ai đếm.
Các cách lấy đàn hoang, xếp từ ít hại đến nhiều hại
Cứu đàn sắp mất chỗ ở. Đàn trong cây sắp bị đốn, tường sắp phá, cột điện sắp thay. Lấy đàn này về là cứu, không phải lấy bớt của rừng.
Đặt hộp mồi đón đàn mới. Hộp có lót sáp, nhựa cũ đặt gần nơi có đàn hoang. Khi đàn hoang tách, nó có thể chọn hộp làm tổ mới. Đàn mẹ vẫn nguyên.
Nhận đàn tách từ trại người khác. Không lấy gì trực tiếp từ rừng. Chỉ cần hỏi kỹ đàn đó có nguồn gốc ra sao.
Lấy đàn trong cành gãy, cây đổ tự nhiên. Đàn đó đằng nào cũng chết nếu để nằm dưới đất. Mang về là hợp lý.
Mở hốc chuyển đàn tại chỗ, để lại cây. Hại hơn vì đàn bị đưa khỏi rừng, nhưng cái hốc còn cho đàn khác sau này.
Cưa đoạn cành có tổ, cây vẫn sống. Mất đàn và mất một hốc, nhưng cây còn tạo hốc mới về sau.
Đốn cả cây lấy khúc có tổ. Hại nhất: mất đàn, mất hốc, mất cả cây. Nên bỏ hẳn cách này.
Bắt hàng loạt để bán. Ra rừng gom nhiều đàn một lúc là cách nhanh nhất làm trống một vùng.
Bắt ở rừng đặc dụng, rừng phòng hộ. Không chỉ hại quần thể mà còn có thể vi phạm quy định. Hỏi kiểm lâm trước.
Bắt mùa khô kiệt. Đàn đang yếu, chuyển dễ chết, khả năng sống sót thấp hơn hẳn.
Bắt khi chưa có chỗ đặt sẵn. Đàn để trong khúc gỗ nằm chờ nhiều ngày ngoài nắng thường không qua khỏi.
Hộp mồi: cách lấy đàn mà đàn mẹ vẫn còn
Ở một số nước nuôi ong không ngòi lâu năm như Úc hay Malaysia, người nuôi quen dùng hộp mồi, có nơi gọi là hộp bẫy. Nguyên lý dựa đúng vào cách ong dú sinh sản: khi đàn đủ mạnh và đến lúc tách, ong thợ đi dò tìm hốc mới quanh tổ mẹ. Một cái hộp khô, tối, có mùi sáp và nhựa cũ đặt gần đó là chỗ rất hấp dẫn.
Điểm hay là đàn mẹ không bị đụng tới. Mình chỉ đón phần đàn con mà dù sao đàn mẹ cũng sẽ sinh ra. Nếu không có hộp, đàn con đó có thể vào một hốc tự nhiên, cũng có thể không tìm được chỗ và tan. Vì vậy hộp mồi lấy ít của rừng hơn cưa tổ rất nhiều.
Hộp mồi không phải phép màu. Có hộp đặt cả mùa không có đàn nào vào. Đàn vào rồi cũng cần thời gian vài tuần, có khi lâu hơn, để tách hẳn khỏi tổ mẹ trước khi mang đi. Mang hộp đi sớm quá, đàn con mất đường liên lạc với tổ mẹ đúng lúc còn yếu.
Cũng không nên đặt hàng chục hộp mồi quanh một tổ hoang. Nếu đàn con nào cũng bị đón đi, vạt rừng đó không còn đàn mới để lan ra. Chừa lại một phần cho rừng là cách nghĩ đúng.
Nếu buộc phải lấy đàn hoang, giữ những nguyên tắc này
Hỏi trước: đàn này có đang bị đe doạ không. Nếu cây vẫn đứng vững, không ai định chặt, thì lý do để lấy đàn rất yếu.
Đếm sơ số tổ trong vùng. Nơi chỉ còn một hai tổ thì không lấy. Nơi tổ dày mới cân nhắc.
Mỗi vạt rừng lấy ít, rải ra. Không gom sạch một chỗ. Để các đàn còn lại kịp lan sang.
Học chuyển đàn trên đàn nuôi trước. Tập tay trên đàn trại, nơi nếu hỏng thì không mất gì của rừng.
Chuẩn bị hộp sạch, khô trước khi đi. Đàn lấy về phải vào hộp trong ngày, không để khúc gỗ nằm chờ.
Giữ khúc gỗ đứng đúng chiều. Lật ngược làm bình mật đổ, ướt ấp, chết con non.
Làm lúc trời mát. Sáng sớm hoặc chiều muộn, đàn ít bị sốc nhiệt hơn.
Đón ong thợ còn ngoài trời. Để một hộp nhỏ ở đúng chỗ cũ đến tối để gom ong kiếm ăn về muộn.
Ghi nguồn gốc đàn. Ghi ngày, nơi lấy, lý do lấy. Sau này bán hay cho ai còn khai thật được.
Theo dõi đàn vài tuần đầu. Đàn chuyển xong yếu nhất trong tháng đầu, cần che nắng, chống kiến kỹ.
Dừng hẳn khi đã tự nhân được. Trại tự tách đàn được rồi thì không còn lý do vào rừng nữa.
Những ngộ nhận hay nghe
“Rừng còn nhiều lắm.” Nhìn thấy nhiều tổ ở một chỗ không có nghĩa cả vùng nhiều. Ong dú hay tụ ở nơi có hốc tốt.
“Mình không bắt thì người khác cũng bắt.” Chính lý lẽ này làm rừng trống nhanh nhất. Thay đổi bắt đầu từ người biết.
“Đem về nuôi là giữ được giống.” Chỉ đúng nếu đàn sống và được nhân ra. Đàn chết khi chuyển là mất cả hai phía.
“Ong dú sinh sản nhanh.” Ong dú lập tổ mới chậm và gần tổ mẹ, không nhân nhanh như nhiều người nghĩ.
“Cưa cây rỗng cũng chẳng sao.” Cây rỗng là nhà của ong dú và nhiều loài khác. Chặt nó là xoá chỗ làm tổ.
“Mua đàn là không dính tới rừng.” Nếu đàn đó được cưa từ rừng thì vẫn dính. Hỏi nguồn trước khi mua.
“Hộp mồi thì lấy bao nhiêu cũng được.” Đón hết đàn con thì vạt rừng không có đàn mới. Chừa lại phần cho tự nhiên.
“Đàn yếu ngoài rừng đằng nào cũng chết.” Đàn yếu có thể hồi lại khi vào mùa hoa. Mang về trại chưa chắc đã sống hơn.
“Chỉ ong mật mới cần bảo vệ.” Ong dú là nhóm ong khác, cũng thụ phấn và cũng bị mất rừng đe doạ.
“Bắt về làm giống cho trại thì chính đáng.” Chính đáng hơn khi đã cạn cách tự nhân đàn, và lấy có chừng mực.
“Chẳng ai quản chuyện này.” Nhiều khu rừng có quy định khai thác. Không ai thấy không có nghĩa là được phép.
Câu hỏi thường gặp
Hộp mồi ong dú làm bằng gì cho đàn dễ vào?
Thường là hộp gỗ khô, kín, tối, có lỗ cửa nhỏ, bên trong quét một ít sáp và nhựa cũ từ tổ ong dú để có mùi quen. Đặt hộp ở chỗ râm, cao vừa phải, gần nơi biết có đàn hoang.
Mất bao lâu thì đàn vào hộp mồi có thể mang đi?
Tuỳ đàn, thường phải chờ vài tuần sau khi thấy ong chúa mới đã vào và ong ra vào hộp đều đặn, có ấp mới. Mang đi quá sớm thì đàn con dễ chết vì còn phụ thuộc tổ mẹ.
Có cần xin phép khi bắt ong dú trong rừng không?
Tuỳ loại rừng và địa phương. Rừng đặc dụng, rừng phòng hộ thường hạn chế khai thác. Hỏi kiểm lâm địa bàn hoặc ủy ban xã là cách chắc nhất.
Bao nhiêu đàn thì đủ để tự nhân đàn không cần bắt thêm?
Không có con số cố định, nhưng có vài đàn khoẻ, khác nguồn là đã bắt đầu tách đàn được. Quan trọng hơn số lượng là biết chọn đàn mạnh để tách và đổi giống với trại khác để tránh đàn quá giống nhau.
Mua đàn ong dú thì hỏi gì để biết có phải đàn rừng?
Hỏi đàn tách từ trại hay lấy từ đâu, lấy khi nào, đã ổn định trong hộp bao lâu. Đàn mới cưa từ rừng thường còn nằm trong khúc gỗ hoặc vừa chuyển, hộp còn mùi gỗ tươi và nhựa mới mỏng.
