Ở Việt Nam, ong dú không phải một loài mà là nhiều nhóm. Hay gặp nhất là Tetragonula, ong đen nhỏ làm tổ trong vách tường, hốc cây quanh nhà. Ở vùng có rừng, bà con còn gặp Lepidotrigona với cửa tổ xoè hình loa, và vài nhóm thân lớn hơn hẳn như Homotrigona, Lophotrigona. Mỗi nhóm có con ong, cửa tổ và tính khí riêng.
Đứng trước giá gỗ của một trại nhỏ ở Tây Nguyên, nhìn ba hộp đặt cạnh nhau, người mới thường nói "ong giống nhau hết". Nhìn lâu hơn mười phút sẽ thấy khác: hộp này cửa là một ống nhựa ngắn nâu sẫm, ong bé xíu đen tuyền; hộp kia cửa loe như cái phễu, ong hơi to hơn, ánh nâu ở ngực; hộp thứ ba ong lớn hẳn, bay chậm và nặng.
Bài này giúp bà con xếp những gì mình thấy vào đúng nhóm, hiểu vì sao chưa ai đưa ra được một danh sách loài ong dú Việt Nam đầy đủ, và biết ghi chép gì khi gặp một đàn lạ.
Việt Nam có bao nhiêu loài ong dú?
Câu trả lời thật thà là: chưa có một con số chắc chắn mà bà con có thể dùng như sự thật đóng khung. Các khảo sát côn trùng ở nước ta đã ghi nhận ong không ngòi thuộc nhiều chi khác nhau, nhưng việc định loại tới tên loài gặp khó vì nhiều loài nhỏ trông gần như y hệt nhau, phải soi dưới kính hiển vi, đo các chi tiết rất nhỏ, có khi phải phân tích gen mới tách được.
Thêm nữa, nhiều vùng rừng chưa được khảo sát kỹ. Ong không ngòi sống kín đáo trong hốc cây cao, khe đá, ít ai đi tìm có hệ thống. Vì vậy khi gặp một bài viết khẳng định "Việt Nam có đúng bấy nhiêu loài ong dú", nên đọc với một chút dè dặt.
Điều nói được chắc chắn là nhóm Tetragonula chiếm phần lớn những đàn ong dú bà con gặp quanh nhà và đang nuôi. Lepidotrigona phổ biến ở vùng trung du, đồi núi có rừng. Các nhóm thân lớn thường gặp ở rừng già, cây to, ít khi thấy giữa khu dân cư.
Với người nuôi, chuyện không có danh sách đầy đủ không phải là trở ngại lớn. Biết đàn mình thuộc nhóm nào đã đủ để chọn hộp, chọn cách chăm. Còn nếu muốn biết đến tên loài, cách đúng là lấy mẫu gửi người có chuyên môn, phần này có bài riêng trong danh mục.
Những nhóm ong dú bà con hay gặp và dấu nhận biết
Tetragonula — ong dú đen nhỏ. Thân đen hoặc nâu đen, nhỏ chừng nửa hạt gạo, cánh dài quá đuôi. Đây là nhóm quen nhất, làm tổ cả trong khu dân cư.
Cửa tổ Tetragonula. Thường là ống nhựa ngắn, nâu sẫm, mép dính, hoặc chỉ là một lỗ nhỏ có viền nhựa. Buổi tối nhiều đàn bít bớt cửa.
Tổ Tetragonula bên trong. Bánh ấp ở giữa, quanh là chùm bình mật, bình phấn nhỏ. Bình thường cỡ hạt đậu xanh đến hạt bắp, mỗi đàn một khác.
Lepidotrigona — ong dú cửa loa. Ong hơi lớn hơn Tetragonula một chút, phần ngực có lớp lông mịn ánh sáng hơn. Dấu dễ nhận nhất là cửa tổ.
Cửa tổ Lepidotrigona. Xoè rộng như cái loa hay cái phễu, mềm, màu vàng nâu đến nâu, có khi rất to so với con ong. Gặp trên thân cây to là nhận ra ngay.
Nhóm thân lớn ở rừng. Ong to hơn hẳn ong dú đen, nhiều đàn có màu nâu, đen pha cam hoặc có lông ở mặt. Chủ yếu sống trong thân cây lớn ở rừng.
Homotrigona. Là một chi ong không ngòi thân lớn ở Đông Nam Á. Bà con vùng rừng có khi gặp khi đi khai thác gỗ hay lấy mật rừng.
Lophotrigona. Cũng là nhóm thân lớn ở Đông Nam Á. Đặc điểm thường được nhắc là phòng thủ khá dữ, bâu và cắn nhiều khi bị động tổ.
Nhóm thân rất nhỏ. Có những loài nhỏ hơn cả Tetragonula, khó thấy bằng mắt thường. Chúng dễ bị nhầm với ruồi nhỏ hay kiến có cánh.
Không phải ong dú: ong ruồi. Ong ruồi là ong mật nhỏ có ngòi, làm một bánh tổ trần trên cành cây bụi. Cửa tổ không có ống nhựa, đàn bâu thành lớp trên bánh.
Không phải ong dú: ong mật nội. Ong mật nội làm nhiều bánh lục giác song song trong hốc cây, thân có sọc rõ, chích đau. Nuôi trong thùng cầu.
Không phải ong dú: ong đơn độc nhỏ. Nhiều loài ong nhỏ làm tổ một mình dưới đất hoặc trong lỗ gỗ, không có đàn, không có bình mật.
Tên gọi dân gian dễ làm rối thế nào?
Cùng một con ong, người miền Tây gọi ong dú, nơi khác gọi ong vú, có vùng có tên riêng theo tiếng đồng bào. Ngược lại, có khi cùng chữ "ong dú" lại được dùng chung cho hai ba loài khác nhau trong cùng một xóm. Tên dân gian sinh ra để gọi cho tiện, không để phân loại, nên đừng trách nó thiếu chính xác.
Rắc rối nhất là những tên nghe giống nhau mà chỉ hai nhóm khác hẳn. "Ong ruồi" là ví dụ rõ: nghe tên tưởng là ong dú vì nhỏ như ruồi, nhưng thật ra là ong mật nhỏ có ngòi. Bà con đi bắt "ong ruồi" về nuôi trong hộp ong dú, đàn bỏ đi ngay hôm sau, rồi kết luận "ong dú khó nuôi".
Thêm nữa là các tên thương mại. Người bán đàn giống đôi khi đặt tên cho kêu như "ong dú rừng", "ong dú chúa to", "ong dú mật nhiều". Những tên đó không nói gì về loài. Muốn biết mình đang mua gì, phải nhìn con ong, nhìn cửa tổ, nhìn bình mật.
Cách gọi an toàn khi trao đổi với nhau là kèm mô tả: "ong dú đen nhỏ, cửa ống ngắn" hay "ong dú cửa loa vàng". Một câu mô tả như vậy truyền đạt nhiều hơn hẳn một cái tên địa phương.
Ong dú làm tổ ở đâu trong vườn và trong rừng?
Khe tường, vách nhà cũ. Tetragonula rất hay chọn khe gạch, lỗ thông gió, hộc tường. Nhiều đàn sống trong nhà người ta vài chục năm mà chủ nhà không để ý.
Ống nước, cột rỗng. Ống sắt, ống nhựa bỏ không, cột hàng rào rỗng ruột đều là hốc tốt. Đàn trong ống thường dài và hẹp theo hình ống.
Hốc cây trong vườn. Cây xoài, cây me, cây gòn già có hốc mục là chỗ quen. Cửa tổ có khi chỉ cách mặt đất một gang tay.
Thân cây to ở rừng. Các nhóm thân lớn và Lepidotrigona thường ở thân cây cổ thụ, hốc cao. Đây là nơi chặt cây lấy mật gây hại nhiều nhất.
Khe đá, vách đất. Ở vùng đồi núi, có đàn làm tổ trong khe đá hoặc hốc đất. Tổ loại này giữ nhiệt tốt nhưng khó di dời.
Dưới đất và trong tổ mối cũ. Ở một số nước có ong không ngòi làm tổ dưới đất hoặc trong ụ mối bỏ. Ở Việt Nam thì hiếm gặp hơn.
Hộp điện, hộp đồng hồ. Những hộp kim loại kín ngoài trời cũng bị ong dú vào ở. Đừng tự tháo hộp điện để bắt ong, phải nhờ thợ điện.
Cao hay thấp tuỳ loài. Tetragonula ở được cả sát đất. Nhiều nhóm thân lớn chọn hốc cao, có lẽ để tránh thú đào tổ.
Hướng cửa tổ. Không có quy luật cứng, nhưng nhiều đàn tránh cửa hứng thẳng mưa tạt. Nhìn cửa tổ hoang để học cách đặt hộp.
Cỡ hốc nói lên cỡ đàn. Hốc rộng thì đàn có chỗ phát triển to. Đàn sống trong khe hẹp lâu năm thường không đông dù đã già.
Mật độ đàn quanh nhà. Có vườn một nhà có năm sáu đàn hoang mà nhà bên không có đàn nào. Nguồn hoa và hốc trống quyết định nhiều.
Gặp một đàn ong dú lạ thì ghi chép những gì?
Chụp cửa tổ ở hai khoảng cách. Một tấm thấy cả thân cây hay bức tường, một tấm sát cửa. Hình dạng và màu cửa tổ là dữ liệu quý nhất.
Chụp con ong cạnh vật so cỡ. Đặt hạt gạo, que diêm hay đầu bút cạnh chỗ ong đậu. Không có vật so thì ảnh không nói được ong to hay nhỏ.
Ghi màu thân, màu chân. Đen tuyền, nâu đen, có ánh cam, chân sáng màu hay tối. Ghi bằng chữ ngay tại chỗ vì ảnh điện thoại hay đổi màu.
Ghi cánh dài hay ngắn so với đuôi. Khi ong đậu, xem mép cánh có thò ra quá cuối bụng không. Đây là dấu hiệu dễ thấy mà nhiều người bỏ qua.
Ghi nơi làm tổ. Cây gì, tường gì, cao bao nhiêu so với mặt đất, hướng nào. Ghi cả vùng: đồng bằng, trung du hay cao nguyên.
Ghi giờ quan sát và thời tiết. Ong ra vào nhiều hay ít phụ thuộc giờ và nắng. Ghi để lần sau so sánh cho đúng.
Ghi tính khí. Đứng gần cửa có bị bâu không, ong có rúc tóc không. Chỉ ghi điều thấy, không chọc cho ong ra.
Ghi mùi quanh cửa tổ. Có đàn thơm nhựa, có đàn mùi chua men. Mùi giúp người nuôi lâu năm đoán nhóm khá nhanh.
Không phá tổ để xem bên trong. Muốn biết bình mật, bánh ấp thì chờ khi có dịp chính đáng như cứu đàn khỏi cây bị chặt. Phá tổ chỉ để xem là mất một đàn.
Đánh số đàn và lưu ảnh theo số. Mỗi đàn một mã, ảnh đặt tên theo mã. Sau một năm, bộ ảnh này thành tư liệu quý cho cả nhóm người nuôi quanh vùng.
Chia sẻ với người biết. Đưa ảnh cho người nuôi lâu năm, nhóm cộng đồng hay người làm nghiên cứu xem. Kèm đủ thông tin trên thì họ mới trả lời được.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú đen nhỏ quanh nhà có phải cùng một loài không?
Không chắc. Nhiều loài Tetragonula trông gần như giống nhau bằng mắt thường. Hai đàn cách nhau vài mét vẫn có thể là hai loài khác nhau, chỉ soi kính hiển vi hoặc phân tích gen mới tách được.
Ong dú cửa loa có hiếm không?
Không hiếm ở vùng có rừng và cây lớn, nhưng ít gặp giữa thành phố hay đồng bằng trống trải. Bà con trung du, miền núi thường quen mặt nhóm này hơn người đồng bằng.
Nhóm ong dú nào dễ nuôi nhất cho người mới?
Phần đông người mới bắt đầu với Tetragonula vì dễ kiếm đàn, đàn chịu được hộp nhỏ và tính khí hiền. Điều kiện vườn nhà mình vẫn là yếu tố quyết định, nên học kỹ trước khi mua đàn.
Ong dú ở miền Bắc và miền Nam có giống nhau không?
Có nhóm gặp ở cả hai miền, có nhóm thiên về một vùng. Mùa đông lạnh ở miền Bắc làm đàn hoạt động chậm hơn, nên cách chăm theo mùa khác miền Nam dù cùng nhóm ong.
Có nên đem đàn ong dú rừng về vườn nhà nuôi?
Chỉ nên cứu đàn khi cây sắp bị chặt hay tổ sắp bị phá. Đàn rừng đang sống yên thì nên để yên, vì đàn hoang là nguồn giống chung của cả vùng, và đàn thân lớn đưa về vườn chưa chắc sống được.
Làm sao biết đàn mình có phải ong ruồi chứ không phải ong dú?
Ong ruồi làm bánh tổ trần trên cành, không trong hốc, ong bâu thành một lớp phủ lên bánh và có thể chích. Ong dú luôn ở trong hốc kín, cửa tổ có ống hoặc viền nhựa, không chích.
