Muốn biết đàn ong dú mình đang nuôi thuộc loài nào, đi hai bước. Bước một, tự quan sát và ghi lại: cỡ và màu con ong, cánh, cửa tổ, kiểu bánh ấp, cỡ bình mật, nơi đàn sống. Bấy nhiêu thường đủ để biết đàn thuộc nhóm nào, như Tetragonula hay Lepidotrigona. Bước hai, nếu cần đúng tên loài, lấy mẫu ong bảo quản trong cồn, ghi nhãn đầy đủ và nhờ người có chuyên môn định loại.
"Anh xem giùm em đàn này là loài gì?" kèm một tấm ảnh mờ chụp cửa hộp. Câu hỏi đó xuất hiện mỗi ngày trong các nhóm người nuôi ong dú. Và câu trả lời thường là một cái tên đoán mò, người này nói một kiểu, người kia nói kiểu khác. Không phải vì người trả lời kém, mà vì dữ liệu gửi kèm quá ít.
Bài này chỉ cách gom đủ dữ liệu, cách lấy mẫu ong đúng để người khác xem được, và nên chấp nhận kết quả tới mức nào.
Vì sao gọi đúng tên loài ong dú lại khó?
Ong dú nhỏ, và nhiều loài trong cùng một chi trông gần như y hệt nhau. Những chỗ khác nhau nằm ở chi tiết như độ dài lông trên một đốt chân, tỉ lệ giữa các phần của đầu, hình dạng một gân cánh. Muốn thấy phải có kính hiển vi, có bộ mẫu chuẩn để so, có người đã quen mắt.
Có những trường hợp ngay cả kính hiển vi cũng chưa đủ, phải dựa vào phân tích gen. Các nhà nghiên cứu dùng một đoạn gen ngắn làm "mã vạch" để so với cơ sở dữ liệu. Cách này mạnh nhưng không phải lúc nào cũng có sẵn, và cơ sở dữ liệu cho ong không ngòi châu Á còn đang được bổ sung.
Thêm vào đó, việc đặt tên và xếp loài thay đổi theo thời gian. Một cái tên dùng phổ biến cách đây hai mươi năm có thể đã được tách thành mấy loài hoặc gộp vào loài khác. Bà con đọc tài liệu cũ và mới thấy tên lệch nhau là chuyện bình thường.
Vì vậy, đừng nản nếu không ai trả lời chắc chắn tên loài. Biết tới nhóm, tức là chi, đã đủ cho phần lớn việc nuôi. Tên loài cần khi làm nghiên cứu, khi tham gia khảo sát, khi chọn lọc giống lâu dài hoặc khi trao đổi đàn giữa các vùng xa nhau.
Những gì tự ghi lại được tại nhà
Ảnh con ong cạnh vật so cỡ. Hạt gạo, que diêm, thước kẻ có vạch milimét. Chụp cả nhìn từ trên và nhìn ngang.
Ảnh rõ cánh. Chụp lúc ong đậu yên, thấy được mép cánh so với cuối bụng. Cánh dài quá đuôi hay vừa tới đuôi là dấu hiệu có ích.
Màu ghi bằng chữ. Đen tuyền, nâu đen, ngực ánh nâu, chân sáng màu. Ảnh điện thoại hay làm sai màu, chữ thì không.
Ảnh cửa tổ nhiều lần. Chụp vào các tháng khác nhau. Cửa tổ đổi theo mùa, bộ ảnh nhiều tháng đáng tin hơn một tấm.
Kiểu bánh ấp. Lần mở hộp tới, ghi bánh ấp xếp tầng đĩa, xoắn ốc hay chụm cụm. Chụp từ trên xuống, đủ sáng.
Cỡ bình mật. So với hạt đậu xanh, hạt bắp, quả trứng cút. Ghi bình mật nằm sát hay tách xa bánh ấp.
Màu và độ cứng của sáp. Nâu sẫm, đen, vàng nâu. Sáp mềm dẻo hay giòn. Những chi tiết này giúp người quen mắt đoán nhanh.
Tính khí khi mở hộp. Ong bò ra bít chỗ hở, ong bay lên bâu người hay cắn rát. Ghi kèm giờ và thời tiết.
Nơi lấy đàn gốc. Hốc cây gì, khe tường hay ống, tỉnh nào, đồng bằng hay đồi núi, độ cao ước chừng.
Mùi. Thơm nhựa, chua men, ngai ngái. Mùi không đủ để định loài nhưng giúp phân nhóm.
Ghi theo mã đàn. Mỗi đàn một mã, ảnh và ghi chép đều mang mã đó. Không có mã thì sau vài tháng ảnh lẫn lộn hết.
Ghi ngày. Ngày chụp, ngày mở hộp. Thông tin không có ngày gần như mất giá trị so sánh.
Lấy mẫu ong đúng cách để gửi người có chuyên môn
Chỉ lấy ong thợ. Mười tới hai mươi con ong thợ là đủ. Không lấy ong chúa, không lấy bánh ấp.
Lấy ở cửa tổ. Úp lọ nhỏ vào miệng cửa vài giây, ong ra sẽ vào lọ. Đậy nắp ngay. Không cần mở hộp.
Một lọ một đàn. Không gộp ong hai đàn vào một lọ, dù tin là cùng loài. Lẫn mẫu là hỏng kết quả.
Bảo quản trong cồn. Đổ cồn ngập mẫu. Cồn y tế dùng được cho việc soi hình thái. Nếu người nhận định phân tích gen, hỏi trước họ cần cồn loại nào.
Không dùng nước, không để khô ướt. Ong ngâm nước hay để trong túi ni lông ẩm sẽ thối, mất lông, không soi được.
Nhãn viết bút chì, bỏ trong lọ. Mực bút bi tan trong cồn. Viết bút chì lên mẩu giấy cứng rồi thả vào lọ, ngoài lọ dán thêm một nhãn.
Nội dung nhãn. Mã đàn, ngày lấy, xã, tỉnh, nơi làm tổ, người lấy. Thiếu nơi lấy thì mẫu gần như vô dụng.
Kèm bộ ảnh. Gửi ảnh cửa tổ, bánh ấp, bình mật đã chụp, cùng mã đàn. Người định loại dùng cả ảnh lẫn mẫu.
Gói chống vỡ. Lọ quấn giấy, đặt trong hộp cứng. Nắp vặn chặt, quấn băng keo quanh nắp chống rò cồn.
Hỏi trước khi gửi. Liên hệ người nhận, hỏi họ có nhận không, cần gì, gửi về đâu. Gửi mẫu tới nơi không biết trước là dễ thất lạc.
Giữ một phần mẫu. Nếu đủ ong, giữ lại một lọ nhỏ ở nhà. Sau này cần so lại thì vẫn còn.
Gửi cho ai và nên hỏi gì?
Những nơi có thể giúp định loại ong là khoa sinh học, khoa nông học của các trường đại học, các viện nghiên cứu về côn trùng hay sinh thái, các bảo tàng thiên nhiên. Không phải nơi nào cũng có người chuyên về ong không ngòi, nên cách tốt là hỏi qua nhóm người nuôi xem ai đã từng gửi và được trả lời.
Người nghiên cứu thường bận, và việc định loại tốn công. Gửi mẫu kèm thông tin đầy đủ, gọn gàng, ghi rõ mình là ai, muốn biết điều gì, sẽ được đón nhận hơn hẳn một tin nhắn "xem giùm con ong này". Đổi lại, mẫu của bà con có thể giúp họ hiểu thêm về phân bố ong dú, nên đôi bên cùng có lợi.
Câu hỏi nên đặt là "đàn này thuộc nhóm nào, có thể tới loài không" chứ không phải "có phải loài X không". Câu hỏi mở cho người định loại tự do đánh giá, không bị dẫn theo cái tên mình đoán sẵn.
Hãy chuẩn bị tinh thần nhận một câu trả lời kiểu "thuộc chi Tetragonula, chưa định được tới loài" hoặc "gần với loài này, cần thêm mẫu". Đó là câu trả lời trung thực, không phải trả lời qua loa.
Biết tên đàn rồi thì dùng vào việc gì?
Biết nhóm giúp chọn đúng tài liệu để đọc. Khi đọc hướng dẫn nước ngoài, bà con sẽ biết cái nào nói về ong cùng nhóm với mình, cái nào nói về ong khác hẳn.
Biết nhóm giúp so sánh đàn. Trong trại có hai nhóm khác nhau, thì so lượng mật, tốc độ lớn, tính khí giữa hai nhóm là so khập khiễng. Phải so đàn cùng nhóm với nhau mới ra kết luận đúng về cách chăm.
Biết loài giúp trao đổi giống có trách nhiệm. Đưa đàn từ vùng này sang vùng khác xa xôi, nếu là loài không có ở vùng mới, có thể gây xáo trộn quần thể ong bản địa ở đó. Biết loài thì biết đâu là trao đổi an toàn.
Cuối cùng, ghi chép có mã đàn, có ảnh, có mẫu đã định loại, là thứ quý cho cả cộng đồng. Nhiều điều về ong dú Việt Nam còn chưa được biết, và chính người nuôi đang đứng gần đàn ong nhất. Ở các buổi học thực hành, học viên được tập chụp ảnh, ghi chép và lấy mẫu đúng cách ngay trên đàn thật.
Câu hỏi thường gặp
Có ứng dụng điện thoại nào nhận diện loài ong dú không?
Các ứng dụng nhận diện qua ảnh có thể gợi ý tới mức nhóm lớn, nhưng với ong không ngòi châu Á thường không đáng tin tới mức loài. Dùng để tham khảo, đừng coi là kết luận.
Lấy mẫu ong có làm hại đàn không?
Lấy mười tới hai mươi con ong thợ ở cửa tổ không ảnh hưởng đáng kể tới một đàn khoẻ có hàng nghìn con. Không lấy ong chúa và không đục phá tổ.
Gửi ảnh thay mẫu ong có được không?
Ảnh giúp xác định tới mức nhóm nếu rõ và có vật so cỡ. Muốn tới loài, người định loại thường cần mẫu thật để soi dưới kính hiển vi.
Hai đàn trong vườn có thể là hai loài khác nhau không?
Hoàn toàn có thể, dù nhìn giống nhau. Nhiều loài ong dú sống chung một vùng, nên ghi chép riêng từng đàn và nếu lấy mẫu thì mỗi đàn một lọ.
Định loại ong có mất phí không?
Tuỳ nơi và tuỳ hình thức. Có người nghiên cứu nhận mẫu vì phục vụ khảo sát của họ, có dịch vụ phân tích gen thu phí. Hỏi rõ trước khi gửi.
Mẫu ong để trong cồn giữ được bao lâu?
Nếu lọ kín, cồn đủ ngập và để nơi mát, tối, mẫu giữ được rất lâu cho việc soi hình thái. Kiểm tra định kỳ, cồn bay hơi thì châm thêm.
