Trước buổi học thực hành nuôi ong dú tại trại, chuẩn bị ba thứ: quần áo và đồ dùng để đứng ngoài trời cả buổi, một chút kiến thức nền đọc trước để theo kịp, và vài tấm ảnh, vài dòng ghi chú về vườn nhà để hỏi đúng chỗ mình cần. Chuẩn bị kỹ thì một buổi học bằng nhiều tuần tự mò.
Hình dung sáng thứ Bảy cuối tháng, cổng trại ong ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Nắng lên nhanh, gió từ cánh đồng thổi qua. Người đến trễ, mặc áo thun ngắn tay sẫm màu, quên nón, tới giữa buổi đã mỏi mệt, ong bám tóc thì luống cuống. Người chuẩn bị kỹ thì đứng gần, nhìn rõ, hỏi được. Khác nhau chỉ ở vài việc nhỏ làm từ tối hôm trước.
Quần áo và đồ mang theo
Áo dài tay, vải mỏng, màu sáng. Che nắng, giảm chuyện ong bò vào tay. Màu sáng ít hút nóng và ong cũng ít bu hơn so với áo sẫm, lông xù.
Quần dài, giày kín mũi. Đi giữa vườn có cỏ, kiến, gai. Dép lê vừa dễ trượt vừa để lộ chân cho kiến cắn.
Nón rộng vành hoặc khăn trùm tóc. Ong dú khi bị quấy hay bám tóc. Tóc dài nên buộc gọn, đội nón hay quấn khăn cho đỡ vướng.
Không xức dầu thơm, keo xịt tóc. Mùi lạ, mùi ngọt có thể làm ong chú ý tới mình. Ra trại ong, mùi càng trung tính càng tốt.
Bình nước riêng. Đứng ngoài trời cả buổi, nhất là mùa khô ở Tây Ninh, mất nước nhanh. Mang dư một chút.
Sổ và bút. Ghi tay giúp nhớ lâu hơn ghi điện thoại, và không phải cầm máy lóng ngóng gần hộp ong.
Điện thoại sạc đầy. Để chụp ảnh khi được phép. Tắt chuông để không làm gián đoạn lúc người hướng dẫn đang mở hộp.
Kính lúp nhỏ nếu có. Rất có ích khi muốn nhìn kỹ ong, phấn trên chân ong, ô ấp. Không có cũng không sao.
Khăn nhỏ, giấy ướt. Nhựa ong rất dính, lỡ chạm vào thì có cái lau tay.
Áo mưa mỏng vào mùa mưa. Mùa mưa Nam Bộ hay có mưa chiều bất chợt. Một chiếc áo mưa gấp gọn trong ba lô là đủ.
Không cần đồ bảo hộ ong mật. Ong dú không chích nên không cần bộ áo trùm kín, găng dày. Mặc như đi làm vườn là đủ.
Đọc gì trước để buổi học không bị trôi qua?
Buổi học thực hành thường đi nhanh. Người hướng dẫn mở hộp, chỉ vào bình mật, bình phấn, đĩa ấp, nói vài câu rồi đóng lại để đàn khỏi bị quấy lâu. Nếu chưa từng nghe tới đĩa ấp, lớp bọc, bình phấn ủ chua, mình sẽ mải hỏi từng chữ mà không kịp nhìn.
Vì vậy tối hôm trước nên đọc lại mấy điều nền: một đàn ong dú có ong chúa, ong thợ, ong đực làm gì; bên trong tổ có những phần nào; vì sao mật ong dú loãng, chua nhẹ; kẻ thù thường gặp là kiến và ruồi nhỏ. Chỉ cần đọc đủ để khi nghe tên, mình biết nó nằm ở đâu trong hộp.
Cũng nên đọc qua cách đàn ong dú chia đàn và cách thu mật để nghe giảng không bị bất ngờ. Không cần hiểu hết, chỉ cần có chút khung. Khi nhìn tận mắt, khung đó sẽ được lấp đầy rất nhanh.
Nếu đã nuôi rồi, mở sổ ghi chép ra xem lại. Đọc những trang có dấu hỏi, những lần đàn khác thường. Đó chính là thứ đáng mang tới buổi học nhất.
Ghi lại tình hình vườn nhà để hỏi
Chụp chỗ định đặt hoặc đang đặt hộp. Chụp cả cảnh rộng để thấy bóng cây, hướng nắng, khoảng trống trước cửa tổ.
Chụp cửa tổ của đàn mình. Ảnh ống cửa tổ cho người có kinh nghiệm biết khá nhiều về loài và sức đàn.
Ghi tên những cây quanh nhà đang ra hoa. Liệt kê cây ăn trái, cây rừng, cây hàng rào gần nhất. Người hướng dẫn sẽ biết đàn mình có đủ ăn không.
Ghi chuyện hàng xóm phun thuốc. Phun gì, mấy ngày một lần, cách hộp bao xa. Chuyện này ảnh hưởng đàn nhiều hơn mình tưởng.
Ghi số đàn, tuổi đàn, nguồn mua. Đàn mua từ đâu, về nhà bao lâu, đã mở hộp mấy lần.
Ghi lại những lần đàn khác thường. Ngày nào ong chết nhiều trước cửa, ngày nào ong bay ra dày đặc, kèm thời tiết hôm đó.
Nếu từng mở hộp, mang theo ảnh bên trong. Ảnh đĩa ấp, bình mật, bình phấn giúp người hướng dẫn nhìn ra vấn đề.
Chọn ba câu hỏi quan trọng nhất. Buổi học đông người, không thể hỏi mười câu. Xếp thứ tự, hỏi cái đáng nhất trước.
Ghi rõ vùng mình ở. Kinh nghiệm ở Tây Ninh có thể phải chỉnh khi áp cho vùng ven biển hay vùng cao.
Ghi mục đích nuôi. Nuôi lấy mật, nuôi thụ phấn hay nuôi chơi, người dạy sẽ khuyên khác nhau.
Gói tất cả vào một trang giấy. Một trang tóm tắt đưa người hướng dẫn xem nhanh còn hơn kể dài dòng.
Trong buổi học: đứng đâu, nhìn gì, khi nào hỏi
Khi người hướng dẫn chuẩn bị mở hộp, hãy đứng hơi lệch sang bên, đừng đứng chắn trước cửa tổ. Ong đi làm về cần lối bay, và đứng chắn ở đó là ong sẽ va vào người, bám tóc. Đứng bên hông hoặc phía sau hộp vừa nhìn rõ vừa không cản đường ong.
Lúc nắp mở, nhìn theo thứ tự người hướng dẫn chỉ. Đừng tự đưa tay vào hộp dù rất tò mò. Một ngón tay chạm vào bình mật có thể làm nó vỡ, và đàn ở trại là đàn dùng để dạy nhiều khoá, cần được giữ khoẻ.
Câu hỏi nên để lúc nắp đã đóng. Lúc hộp đang mở, người hướng dẫn cần tập trung làm nhanh, gọn. Đóng nắp xong, mọi người đứng lại, đó là lúc hỏi thoải mái. Nếu câu hỏi chỉ liên quan tới đàn nhà mình, có thể chờ cuối buổi để hỏi riêng.
Chụp ảnh thì hỏi trước. Nhiều trại vui lòng cho chụp, nhưng đèn flash rọi vào hộp hay đưa điện thoại sát cửa tổ là không nên. Chụp từ xa vừa phải, ghi chú ngay bên cạnh ảnh đó nói về cái gì.
Một buổi như khoá thực hành tại Trại Ong Quý vào thứ Bảy tuần cuối mỗi tháng thường đông người với nhiều mức kinh nghiệm khác nhau. Đừng ngại vì mình mới. Người mới thường hỏi những câu cơ bản mà người đã nuôi lâu cũng có lúc quên.
Lưu ý thời tiết và đường đi tới trại
Mùa khô nắng gắt từ sớm. Ở Tây Ninh, mùa khô nắng lên nhanh, quá trưa rất nóng. Đi sớm, mang nón và nước.
Mùa mưa hay mưa chiều. Buổi sáng thường ráo hơn. Mang áo mưa phòng khi buổi học kéo dài.
Hỏi trước giờ bắt đầu và chỗ gửi xe. Đến sớm vài phút để ổn định, khỏi lỡ phần mở đầu.
Đường vào trại thường là đường làng. Xem trước bản đồ, đi chậm, nhất là sau mưa có đoạn trơn.
Ăn sáng trước khi đi. Đứng ngoài trời mà bụng đói rất dễ mệt, mất tập trung.
Không mang trẻ quá nhỏ nếu chưa hỏi trước. Trẻ nhỏ chạy nhảy gần hộp ong làm cả lớp khó theo dõi. Hỏi trại xem có phù hợp không.
Mang túi đựng rác cá nhân. Trại ong cần sạch, vỏ chai, giấy gói để lại có thể kéo kiến.
Không mang thú cưng. Chó chạy quanh giá hộp có thể làm đổ hộp hoặc bị ong bám.
Nếu bị dị ứng, báo trước. Ai có tiền sử dị ứng côn trùng nên báo với người hướng dẫn và mang theo thuốc bác sĩ đã kê.
Hỏi trước chuyện mua đàn nếu có ý định. Nếu muốn mang đàn về sau buổi học, hỏi trước để trại chuẩn bị, và mang theo cách cố định hộp trên xe.
Về nhà ghi lại ngay trong ngày. Những gì thấy ở buổi học phai rất nhanh. Viết lại ngay tối hôm đó khi còn nhớ rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đi học thực hành nuôi ong dú có bị ong cắn không?
Có thể bị vài con bám tóc hay cắn nhẹ khi hộp mở, nhưng ong dú không chích nên thường chỉ khó chịu chút ít. Giữ bình tĩnh, không quơ tay, đứng lệch khỏi cửa tổ là đỡ hẳn.
Chưa nuôi con nào có nên đi học thực hành không?
Nên. Đi học trước khi mua đàn giúp mình biết nhìn đàn khoẻ, biết chọn chỗ đặt, tránh được nhiều lỗi của người mới. Chỉ cần đọc trước một chút để theo kịp.
Có nên quay video cả buổi học không?
Hỏi trại trước. Quay vài đoạn ngắn lúc hộp mở thì có ích để xem lại, nhưng mải quay cả buổi thì mình không thật sự nhìn và hỏi được.
Đi học một buổi có đủ để tự nuôi không?
Một buổi đủ để mình hiểu khung và thấy tận mắt. Tay nghề cần thêm thời gian nuôi thật ở nhà. Nhiều người đi học lại sau vài tháng nuôi để hỏi những vướng mắc mới.
Đi học có nên rủ thêm người nhà không?
Nên rủ người sẽ cùng chăm đàn với mình. Hai người cùng hiểu thì có người để mắt khi mình đi vắng, và hai người nhìn thì nhớ được nhiều hơn.
Mang theo mẫu mật nhà mình tới hỏi được không?
Được, nếu mình thắc mắc về mật sủi bọt, chua gắt hay đổi màu. Đựng trong lọ sạch đậy kín, ghi ngày thu và cách bảo quản để người hướng dẫn nhận xét chính xác hơn.
