Hình dạng cửa tổ ong dú trước hết do loài quyết định. Cùng một loài thì cửa lại thay đổi theo sức đàn, theo loại kẻ thù hay gặp, và theo vật liệu có quanh vùng. Trong ống cửa luôn có vài con ong gác đứng ngửi mùi từng con ra vào, chặn kẻ lạ, và nhiều đàn đóng bớt cửa khi trời tối.
Đặt ba khúc gỗ có ong cạnh nhau, mình sẽ thấy ba kiểu cửa: một ống ngắn gọn gàng, một cái loe ra như cái loa kèn, một ống dài thò ra như vòi. Người lâu năm nhìn cửa là đoán được loài, đoán được đàn mạnh hay yếu. Bài này giúp mình đọc được cái "mặt tiền" đó.
Cửa tổ là "chữ ký" của loài
Mỗi nhóm ong dú có thói quen xây cửa riêng, gần như thừa hưởng theo loài. Nhiều loài Tetragonula hay làm ống cửa ngắn, mảnh, màu nâu, đôi khi gần như chỉ là một cái lỗ có viền sáp. Nhóm Lepidotrigona thường xây cửa loe rộng như phễu, mặt trong mịn. Nhóm Heterotrigona hay có cửa to, viền nhựa dính bóng.
Đây chỉ là xu hướng chung, không phải quy tắc tuyệt đối. Cùng một loài có thể có đàn làm ống dài, đàn làm ống ngắn. Muốn nhận diện loài cho chắc, người nuôi phải kết hợp nhiều dấu hiệu: cỡ ong, màu ong, cách xếp bánh ấp, hình dạng bình mật, và cả cửa tổ. Cửa tổ là gợi ý đầu tiên, dễ nhìn nhất, từ bên ngoài.
Vì sao mỗi loài một kiểu? Cửa tổ là kết quả của hàng triệu năm thích nghi với kẻ thù và môi trường riêng. Loài hay bị kiến tấn công thường có cửa nhiều nhựa dính. Loài sống ở chỗ nhiều mưa có thể có cửa hướng xuống, hạn chế nước chảy vào. Loài có ong to thì cửa to, loài ong nhỏ thì cửa nhỏ.
Nhìn từ góc người nuôi, cửa tổ là thứ duy nhất của đàn mà mình nhìn được mỗi ngày mà không cần mở hộp. Học đọc cửa tổ là học cách theo dõi đàn mà không làm phiền đàn.
Những gì làm cửa tổ thay đổi trong cùng một loài
Sức đàn. Đàn mạnh, đông ong thường xây cửa dài, chắc, rộng hơn. Đàn yếu giữ cửa nhỏ, dễ canh.
Tuổi tổ. Tổ mới thường có ống cửa ngắn, mỏng. Tổ lâu năm có ống cửa dày, sẫm, đôi khi dài thêm theo thời gian.
Kẻ thù thường gặp. Chỗ nhiều kiến, đàn tăng nhựa dính quanh cửa. Bị ong cướp nhiều lần, cửa có thể thu hẹp lại.
Vật liệu quanh vùng. Nhiều cây có nhựa thì cửa bóng, dày. Thiếu nhựa thì cửa mỏng, xốp hơn.
Vị trí lỗ cửa trên hộp. Lỗ khoan cao hay thấp, sát mép hay giữa vách, ong đều điều chỉnh ống cửa cho hợp.
Thời tiết. Mùa mưa có đàn làm ống cửa hướng xuống hoặc dài hơn. Mùa khô cửa có thể ngắn lại.
Sau khi bị phá. Ống cửa bị gãy do va quệt, chim mổ, ong sẽ xây lại trong vài ngày, đôi khi khác hình cũ.
Sau khi chuyển đàn. Khi đàn vào hộp mới, ống cửa đầu tiên thường thô và ngắn, sau đó mới dần hoàn thiện.
Lượng ong gác. Đàn cần nhiều ong gác thì cửa có chỗ đứng rộng hơn, đôi khi loe ra như sân trước.
Hướng gió và nắng. Cửa quay về hướng gió mạnh có thể ngắn, dày hơn để chắn bụi và nước mưa tạt.
Tính nết riêng của đàn. Có đàn "khéo tay", có đàn xây cẩu thả. Đây là chuyện của giống, không nhất thiết là đàn khoẻ hay yếu.
Ong gác làm những việc gì ở cửa
Đứng trong ống cửa, hoặc ngay mép ống, thường có vài con ong không đi đâu cả. Đó là ong gác. Chúng thường là ong ở tuổi trung niên, chưa đi kiếm ăn, đã quen mùi tổ. Mỗi con ong ra vào đều phải lướt qua chúng, và chúng ngửi để nhận người nhà.
Khi gặp con lạ, ong gác chặn lại, chạm râu, có khi đẩy ra, có khi cắn giữ. Con ong lạ mang mật đến đôi khi được cho qua, con ong lạ tay không thường bị đuổi. Với kiến hay ruồi, ong gác dùng hàm cắn hoặc trét nhựa dính lên mình kẻ lạ.
Số ong gác thay đổi theo giờ và theo tình hình. Sáng sớm, chiều tối và khi vừa có biến động, số ong gác tăng lên rõ. Khi đàn bị cướp, ống cửa dày đặc ong. Vào ban đêm, nhiều đàn dựng một màng nhựa mỏng ngang miệng ống, hoặc thu nhỏ lỗ lại, sáng ra mới mở.
Một chi tiết hay: có đàn để sẵn những giọt nhựa dính ở mép ống cửa, ong gác dùng như "đạn" bôi lên kẻ lạ. Nếu sờ thử vào cửa tổ thấy dính tay, đó không phải mật rò ra, mà là lớp phòng thủ của đàn.
Đọc cửa tổ để biết tình hình đàn
Ong ra vào đều, nhộn nhịp buổi sáng. Đàn khoẻ, đủ ong đi kiếm ăn.
Ong mang phấn nhiều màu về. Đàn đang nuôi ấu trùng, có nhiều nguồn hoa. Một màu phấn kéo dài là vườn ít loại hoa.
Cửa tổ mới dài thêm, sáng màu. Đàn đang mở rộng, có nhựa và sáp dư để xây.
Cửa tổ bị cắn rách, có xác ong. Có thể bị ong cướp hoặc kẻ thù tấn công. Thu nhỏ cửa và kiểm tra ngay.
Kiến đi thành đường lên cửa. Đàn yếu không cản nổi. Xử lý đường kiến ở chân kệ, không bôi hoá chất lên cửa tổ.
Cửa vắng hoe vào giờ nắng đẹp. Đàn yếu, mất chúa hoặc vừa bị ngộ độc. Mở hộp kiểm tra bánh ấp.
Ong bò ra cửa, rơi xuống đất, quay vòng. Dấu hiệu nghi ngộ độc thuốc. Tìm hiểu vùng quanh vừa phun gì, ghi lại để báo cán bộ khuyến nông hoặc thú y khi cần.
Nhiều ong quạt ở cửa giữa trưa. Đàn đang chống nóng. Cần thêm bóng mát cho hộp.
Cửa ẩm ướt, có mùi chua. Mật có thể lên men hoặc nước mưa vào hộp. Kiểm tra mái che và độ nghiêng của hộp.
Đám ong lượn đông trước cửa. Thường là ong đực chờ chúa tơ, không phải cướp. Xem kỹ có xác ong hay không.
Ruồi nhỏ lượn quanh cửa. Ruồi đẻ trứng vào bình phấn đang rình. Đàn yếu dễ bị lọt, nên giữ cửa nhỏ và không mở hộp nhiều.
Giữ cửa tổ khi làm việc với hộp
Nhiều người khi chuyển đàn từ khúc gỗ sang hộp đã bỏ đi ống cửa cũ vì thấy nó "xấu". Thực ra đó là thứ giúp ong định hướng và giúp đàn phòng thủ ngay trong những ngày yếu nhất. Nên cắt nguyên ống cửa cũ, gắn vào lỗ cửa hộp mới bằng chính sáp của tổ.
Khi đặt hộp, đừng để cửa tổ sát cỏ, sát tường hay quay thẳng vào nắng chiều. Chừa khoảng trống trước cửa để ong bay ra vào và để mình có chỗ đứng quan sát mà không chắn đường bay.
Khi làm vệ sinh quanh hộp, đừng dùng chổi quét ngang cửa hay xịt nước rửa cửa tổ. Ống cửa sáp mỏng, gãy rất dễ. Nếu cần chặn kiến, xử lý ở chân kệ hoặc dây treo, không bôi dầu nhớt hay thuốc lên cửa.
Với đàn yếu, có thể chủ động thu nhỏ cửa bằng một mẩu sáp cũ hoặc nút gỗ, chừa đủ cho một hai con chui. Ong gác ít vẫn canh được. Khi đàn mạnh lên, ong sẽ tự cắn rộng ra theo nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn cửa tổ có biết chắc loài ong dú không?
Không chắc hoàn toàn, vì cùng một loài có thể làm cửa khác nhau. Cửa tổ là gợi ý ban đầu, cần kết hợp thêm cỡ và màu ong, cách xếp bánh ấp và bình mật để nhận diện đúng.
Ống cửa ong dú bị gãy có sao không?
Đàn khoẻ sẽ xây lại trong vài ngày. Với đàn yếu, nên thu nhỏ lỗ cửa tạm thời để ong gác dễ canh trong lúc đàn tự sửa.
Có nên khoan lỗ cửa to cho ong dễ ra vào?
Không nên. Lỗ cửa to bắt ong tốn công thu hẹp lại và dễ bị kiến, ong cướp tấn công. Lỗ vừa đủ cho vài con chui là hợp, ong sẽ tự điều chỉnh.
Vì sao sáng sớm cửa tổ bị bịt kín?
Nhiều đàn ong dú đóng hoặc thu hẹp cửa vào ban đêm bằng màng nhựa mỏng để chống kiến và kẻ săn đêm. Sáng ra khi trời ấm, ong sẽ cắn mở lại, người nuôi không cần can thiệp.
Hai hộp gần nhau có nên quay cửa cùng hướng?
Nên quay khác hướng hoặc đánh dấu cửa khác nhau để ong và chúa tơ không vào nhầm. Hộp giống nhau xếp thẳng hàng là nguyên nhân hay gặp khiến ong lạc tổ.
