Để cứu một đàn ong dú khi cây sắp bị đốn hay nhà cũ sắp bị phá, có hai cách: cưa nguyên đoạn có tổ ra mang đi, hoặc mở hốc và chuyển cả bánh ấp, bình mật lẫn ong chúa sang hộp. Sau đó để một hộp ở đúng vị trí cũ đến chiều tối để gom ong kiếm ăn về muộn. Điều quyết định thành bại nhiều nhất lại không nằm ở kỹ thuật, mà ở chỗ được báo đủ sớm.
Chuyện thường xảy ra thế này: buổi sáng hàng xóm gọi, “Thợ đang cưa cây xoài, có tổ ong muỗi trong đó, ông qua lấy không?”. Đến nơi thì khúc thân đã nằm dưới đất, bánh ấp vỡ một nửa, kiến bâu kín. Bài này giúp người nuôi ong và cả người không nuôi biết phải làm gì trong những giờ đó.
Vì sao báo sớm quan trọng hơn kỹ thuật
Ong dú không bỏ tổ chạy như ong mật, vì ong chúa không bay được. Khi cây đổ, cả đàn ở lại trong hốc dù hốc vỡ tung. Đàn có thể sống thêm một hai ngày, nhưng với bánh ấp lộ ra ngoài, kiến và ruồi tìm tới rất nhanh, nắng làm chết con non, mưa làm ướt bình phấn.
Nếu được báo trước khi cây đổ, mọi việc khác hẳn. Người nuôi có thể nhìn vị trí cửa tổ, gõ thân đoán chỗ hốc, bàn với thợ cắt hai đầu khúc có tổ, hạ khúc đó xuống bằng dây thay vì để rơi. Đàn được cứu trọn vẹn, gần như không mất gì.
Với nhà cũ, tường cũ cũng vậy. Thợ biết trước có tổ ở chỗ nào sẽ để lại mảng tường đó cho người nuôi ong mở từ từ, thay vì đập búa tạ qua.
Vì vậy việc có ích nhất người nuôi ong làm được là nói với thợ cưa cây, thợ sửa nhà, người làm đường trong vùng: thấy ong nhỏ đen ra vào khe cây, khe tường thì gọi cho mình trước. Một cuộc gọi sớm cứu được nhiều đàn hơn mọi kỹ năng.
Những điều cần hỏi và xem trước khi tới
Tổ ở đâu: cây, tường, cột, mái. Mỗi chỗ một cách làm và một bộ dụng cụ khác nhau.
Bao giờ thì chặt, phá. Còn vài ngày thì có thể chuẩn bị kỹ, còn vài giờ thì phải làm gọn.
Có thể để lại khúc có tổ không. Có lúc chỉ cần thuyết phục chủ nhà giữ lại đoạn thân hoặc mảng tường đó.
Cửa tổ trông thế nào. Nhờ chụp ảnh cửa tổ để đoán loài, đoán sức đàn.
Thân cây to cỡ nào. Biết để mang cưa phù hợp và tính có vác nổi khúc gỗ không.
Có thợ, có máy hỗ trợ không. Khúc gỗ nặng cần dây, ròng rọc hay người khiêng.
Trời hôm đó thế nào. Mưa thì phải mang bạt che, nắng thì phải có chỗ râm đặt tổ.
Mang theo hộp sạch, khô. Hộp cỡ vừa đàn, có nắp, có lỗ cửa và nút bịt.
Mang theo dao, bay, thìa, xi lanh. Để tách bánh ấp, gom bình mật, rút mật vỡ.
Mang lưới hoặc vải mỏng. Bịt cửa tổ khi vận chuyển, vẫn cho thông khí.
Mang thứ chặn kiến. Kiến sẽ tới ngay khi tổ hở. Chuẩn bị trước cách chặn.
Cứu đàn trong cây sắp đốn
Xác định hốc bằng tai và tay. Gõ dọc thân nghe tiếng rỗng, áp tai nghe tiếng vo ve, ước chừng hốc dài bao nhiêu.
Cưa phía trên và dưới hốc. Chừa khoảng dư hai đầu để không cắt vào bình mật hay bánh ấp.
Hạ khúc gỗ bằng dây. Rơi tự do làm vỡ tổ bên trong dù bên ngoài trông nguyên.
Giữ khúc đứng đúng chiều. Lật ngang hay ngược làm mật chảy ngập bánh ấp.
Bịt cửa tổ bằng lưới khi mang đi. Làm vào lúc ong đã về nhiều, sáng sớm hoặc chiều muộn.
Có thể giữ nguyên khúc gỗ làm tổ. Nhiều người đặt khúc gỗ đứng trên giá, che mưa nắng, không chuyển sang hộp.
Nếu chuyển sang hộp, mở dọc khúc gỗ. Mở một bên, nhìn rõ đâu là ấp, đâu là bình mật trước khi tách.
Tách bánh ấp nguyên khối. Nhấc cả khối, đặt vào giữa hộp đúng chiều như trong cây.
Tìm ong chúa. Ong chúa bụng to, thường ở trong vùng ấp. Không thấy cũng đừng lục tung, đưa cả vùng ấp sang là đủ.
Chuyển một phần bình mật, bình phấn còn nguyên. Bình vỡ thì bỏ ra, mật vỡ dễ làm ong chết dính và gọi kiến.
Đóng hộp, bịt khe hở. Ong sẽ tự trám nhựa, nhưng những ngày đầu cần mình bịt giúp.
Cứu đàn trong tường, cột nhà cũ
Tổ trong tường thường khó hơn trong cây vì không cưa rời được. Cách làm là gỡ từng viên gạch quanh cửa tổ, mở dần cho tới khi thấy rõ hốc. Làm chậm, gỡ từng chút, đừng đục mạnh. Rung lắc nhiều làm bánh ấp bên trong rơi vỡ.
Khi hốc lộ ra, tách bánh ấp, gom bình mật như với tổ trong cây. Tổ trong tường hay trải dài, lách qua các khe, có khi phần mật nằm cách phần ấp khá xa. Nhìn theo vệt nhựa ong để lần ra các phần của tổ.
Với cột gỗ, cột tre trong nhà cũ, nếu cột được tháo ra nguyên thì xử lý như khúc cây. Nếu cột bê tông có hốc rỗng thì khó hơn nhiều, có khi phải chấp nhận cứu được một phần đàn.
Dù trong cây hay trong tường, sau khi chuyển xong hãy đặt hộp ở đúng chỗ cũ, hoặc sát chỗ cũ, cho đến chiều tối. Ong đi kiếm ăn sẽ bay về chỗ quen và vào hộp. Tối hôm đó, khi ong đã về hết, bịt cửa rồi mới mang hộp đi. Bỏ qua bước này là mất một phần lớn lực lượng kiếm ăn.
Chăm đàn sau khi cứu
Đặt hộp nơi râm, yên tĩnh. Đàn vừa bị xáo trộn rất yếu, tránh nắng gắt và người qua lại.
Chặn kiến kỹ. Những ngày đầu tổ còn mùi mật vỡ, kiến tấn công dữ nhất.
Không mở hộp liên tục. Mở xem mỗi ngày làm đàn không ổn định được. Chờ một hai tuần.
Theo dõi cửa tổ. Ong bắt đầu xây ống cửa, mang phấn về là dấu hiệu tốt.
Dọn mật vỡ, xác ong. Nếu thấy mật chảy ra cửa thì lau đi, tránh ruồi đẻ trứng.
Cảnh giác ruồi đẻ trứng. Tổ bị phá dễ thu hút ruồi đẻ trứng vào phấn. Thấy dòi thì phải dọn.
Không cho ăn bừa. Chỉ cho ăn bổ sung khi thật sự thiếu mật, và cho ít, sạch.
Ghi lại ngày cứu, nơi cứu. Đàn cứu là nguồn gốc đặc biệt, nên ghi rõ.
Báo lại cho người đã báo tin. Cho họ biết đàn sống hay không, lần sau họ sẽ gọi tiếp.
Chuẩn bị tinh thần đàn có thể yếu. Không phải lần cứu nào cũng thành. Đàn mất chúa hay mất ấp nhiều có thể tàn.
Học lại sau mỗi lần. Ghi điều làm được và chưa được để lần sau làm tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú bị đổ cây nằm dưới đất có cứu được không?
Thường vẫn cứu được nếu tới trong ngày và vùng ấp chưa vỡ hết. Nhấc khúc có tổ dựng đứng lại, che nắng, chặn kiến rồi chuyển dần sang hộp.
Có cần tìm thấy ong chúa khi chuyển tổ không?
Không bắt buộc phải nhìn thấy, vì ong chúa thường nằm trong vùng ấp. Chuyển nguyên khối ấp sang hộp là đã chuyển ong chúa theo trong phần lớn trường hợp.
Không phải người nuôi ong thì làm gì khi thấy tổ ong dú sắp bị phá?
Gọi người nuôi ong trong vùng, hội nông dân xã hoặc nhóm người nuôi ong. Trong lúc chờ, nhờ thợ để lại khúc có tổ, đừng đốt và đừng xịt thuốc vào tổ.
Chuyển đàn ong dú đi xa bao nhiêu thì ong không bay về chỗ cũ?
Chuyển hẳn khỏi khu vực quen của ong thì ong sẽ định hướng lại theo chỗ mới. Nếu chỉ dời vài chục mét, nhiều ong kiếm ăn sẽ quay về chỗ cũ, vì vậy cần gom ong ở chỗ cũ đến tối.
Mật lấy ra khi cứu đàn có ăn được không?
Mật từ bình còn nguyên, lấy sạch thì dùng được như thực phẩm. Mật lẫn bụi gỗ, gạch, xác ong hay để lâu ngoài trời thì nên bỏ hoặc trả lại cho đàn.
