Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong mật ong dú chủ yếu đến từ mật hoa, phấn hoa và nước mà ong lấy ở những vườn có phun thuốc quanh trại. Ngoài ra còn có những đường ít ai để ý: phun thuốc diệt kiến, diệt muỗi ngay cạnh hộp, hay gỗ làm hộp đã ngâm tẩm hoá chất. Vì ong dú kiếm ăn trong phạm vi hẹp hơn ong mật, những gì diễn ra quanh trại vài trăm mét quyết định phần lớn rủi ro.
Hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng: hộp ong dú đặt ở góc vườn nhà, bên kia hàng rào là ruộng rau của hàng xóm, phun thuốc đều đặn mỗi tuần. Ong vẫn bay ra bay vào, mật vẫn có. Người nuôi không biết trong mật có gì, cho đến khi gửi mẫu đi kiểm, hoặc một buổi sáng thấy ong chết rải trước cửa tổ.
Bài này giải thích đường đi của thuốc vào mật, vì sao ong dú nhạy với môi trường quanh trại, và những gì người nuôi làm được trong thực tế. Thuốc chỉ được nói ở mức nhóm; khi dùng bất kỳ loại nào, luôn đọc kỹ nhãn.
Thuốc đi vào mật theo những đường nào?
Đường chính là qua hoa. Khi thuốc được phun lên cây đang ra hoa, một phần đọng lại trong mật hoa và phấn hoa. Ong đi lấy về, chứa vào bình sáp. Thuốc lưu dẫn, tức loại cây hút vào rồi đi khắp thân lá hoa, có thể có mặt trong mật hoa ngay cả khi không phun trực tiếp lên hoa.
Đường thứ hai là qua nước. Ong cần nước, nhất là mùa nóng. Vũng nước đọng trên ruộng vừa phun, nước trong máng tưới, giọt sương trên lá có thuốc đều là nguồn nước ong có thể lấy. Nước này không nằm trong mật nhiều, nhưng ảnh hưởng tới sức khoẻ ong và có thể góp phần vào dư lượng.
Đường thứ ba là qua nhựa cây. Ong dú lấy nhựa cây để làm keo, xây cửa tổ, gia cố tổ. Nhựa từ cây vừa phun thuốc có thể mang thuốc vào tổ. Keo này nằm sát các bình mật.
Đường thứ tư ở ngay trong tay người nuôi: phun thuốc diệt kiến quanh chân giá đặt hộp, xịt thuốc muỗi gần hộp, sơn hay ngâm gỗ hộp bằng hoá chất chống mối mọt. Những đường này gần, trực tiếp và hoàn toàn kiểm soát được, nhưng lại hay bị bỏ qua.
Vì sao ong dú nhạy với môi trường quanh trại hơn ong mật?
Ong mật có thể bay đi kiếm ăn khá xa, phạm vi rộng nên mật là hỗn hợp từ nhiều vùng. Ong dú nhỏ hơn nhiều, phạm vi kiếm ăn thường hẹp hơn, nhiều nhóm chỉ quanh quẩn trong bán kính vài trăm mét. Nghĩa là gần như toàn bộ mật, phấn của tổ đến từ một vùng nhỏ quanh trại.
Điều này có hai mặt. Mặt tốt: nếu khu vực quanh trại sạch, mật rất sạch, và mình có thể kiểm soát khá nhiều. Mặt xấu: nếu ngay cạnh trại có một vườn phun thuốc nhiều, ong không có lựa chọn bay xa để tránh, phần lớn thức ăn sẽ đến từ vườn đó.
Thêm nữa, ong dú không thể dời tổ như ong mật bốc bay. Một đàn ong mật bị quấy nhiều có thể bỏ tổ đi nơi khác; một đàn ong dú trong hộp thì ở lại, chịu đựng. Đàn yếu đi dần, ít ong thợ, ít mật, mà người nuôi không biết vì sao.
Vì vậy, chọn chỗ đặt trại cho ong dú không chỉ là chọn chỗ có hoa, mà là chọn chỗ có hoa sạch. Một vườn cây ăn trái phun ít, một khoảnh rừng nhỏ, hàng rào cây bụi không ai phun là nguồn thức ăn quý hơn cánh đồng hoa lớn phun định kỳ.
Những gì người nuôi làm được để giảm rủi ro
Khảo sát vòng quanh trại vài trăm mét. Ghi lại vườn nào trồng gì, phun nhiều hay ít, mùa nào phun. Đây là bản đồ rủi ro của trại.
Nói chuyện với hàng xóm. Xin được báo trước khi phun. Nhiều người sẵn lòng phun chiều muộn khi ong đã về tổ nếu được giải thích.
Đề nghị phun vào giờ ong ít bay. Thường là chiều tối hoặc sáng sớm. Tránh phun lúc cây đang nở rộ, ong đang bay nhiều.
Đóng cửa tổ tạm thời khi phun gần. Với hộp gần vùng phun, có thể đóng cửa tổ tạm trong thời gian ngắn lúc phun, nhưng phải mở lại đúng giờ, tránh ong ngột.
Đặt nguồn nước sạch gần trại. Một khay nước sạch có đá, sỏi cho ong đậu giúp ong không phải đi uống nước ruộng.
Trồng thêm cây hoa không phun trong vườn nhà. Tăng nguồn thức ăn sạch gần tổ, giảm phụ thuộc vào vườn phun.
Không phun thuốc diệt kiến, muỗi gần hộp. Chống kiến bằng chân giá ngâm nước hoặc bôi dầu nhớt ở chân giá, xa hộp.
Chọn gỗ làm hộp chưa xử lý hoá chất. Hỏi rõ khi mua gỗ. Gỗ ngâm tẩm chống mối có thể ảnh hưởng ong và mật.
Tránh khai thác ngay sau đợt phun lớn gần trại. Ghi lại ngày phun, chờ một thời gian rồi mới khai thác, kết hợp kiểm nghiệm nếu nghi ngờ.
Kiểm nghiệm dư lượng định kỳ. Nhất là trại gần vùng chuyên canh rau, cây ăn trái. Chọn nhóm thuốc phổ biến ở vùng mình để kiểm.
Dời trại trong mùa phun nặng. Nếu có điều kiện, dời hộp về nơi sạch hơn trong mùa cao điểm phun thuốc của vùng.
Ghi chép mọi đợt phun biết được. Khi kết quả kiểm nghiệm có dư lượng, sổ ghi giúp tìm nguyên nhân.
Dấu hiệu đàn ong bị ảnh hưởng thuốc và cách phản ứng
Ong chết rải rác trước cửa tổ. Nhất là sau đợt phun gần trại. Ghi ngày, chụp ảnh, hỏi hàng xóm vừa phun gì.
Ong bò lờ đờ, run, không bay được. Dấu hiệu ngộ độc. Đóng cửa tổ không giúp được ong đã nhiễm, nhưng giúp ong trong tổ khỏi bay ra vùng phun tiếp.
Số ong ra vào giảm đột ngột. So với những ngày trước, nếu giảm mạnh sau đợt phun thì nghi ngờ thuốc.
Đàn yếu dần, ít ong non. Ảnh hưởng thuốc liều thấp kéo dài có thể làm đàn suy yếu mà không thấy ong chết nhiều.
Mật, phấn trong tổ có mùi lạ. Ít gặp, nhưng nếu có thì không khai thác để bán.
Không khai thác mật trong giai đoạn này. Mật trong tổ có thể có dư lượng cao hơn bình thường.
Cung cấp nước sạch và thức ăn sạch. Giúp đàn hồi phục. Nếu cần cho ăn, ghi lại để không nhầm khi khai thác sau.
Báo cho hàng xóm, chính quyền khi cần. Nếu thiệt hại lớn, có thể báo cơ quan nông nghiệp địa phương để được tư vấn.
Lấy mẫu ong chết, mật nếu cần kiểm. Giữ lạnh, ghi nhãn, hỏi phòng kiểm nghiệm có làm được không.
Đánh giá lại vị trí trại. Nếu chuyện lặp lại hằng năm, cân nhắc dời trại.
Không tự dùng thuốc giải hay hoá chất lạ. Không có cách chữa ngộ độc thuốc cho ong bằng hoá chất tự chế. Giúp đàn bằng điều kiện sống sạch.
Nếu chính mình cũng làm vườn: phun sao cho ong an toàn
Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc trước. Bẫy, bắt tay, cắt tỉa cành bệnh, dùng thiên địch. Nhiều sâu bệnh nhỏ không cần phun.
Chọn thuốc theo nhóm ít độc với ong. Đọc nhãn, nhiều nhãn ghi rõ mức độ độc với ong. Hỏi cán bộ khuyến nông khi không chắc.
Không phun khi cây đang nở hoa. Lúc này ong đến nhiều nhất, thuốc vào mật hoa nhiều nhất.
Phun chiều muộn. Ong đã về tổ, thuốc có thời gian khô trước sáng hôm sau.
Đúng liều trên nhãn. Phun quá liều không diệt sâu tốt hơn mà chỉ thêm dư lượng.
Tôn trọng thời gian cách ly. Thời gian cách ly ghi trên nhãn là khoảng tối thiểu trước khi thu hoạch. Tính cả khi tính toán thời điểm khai thác mật.
Không để thuốc trôi về phía hộp ong. Chú ý chiều gió, không phun khi gió mạnh.
Không rửa bình phun gần nguồn nước ong uống. Nước rửa bình chứa thuốc đậm đặc.
Cất thuốc xa hộp ong. Kho thuốc nên xa trại, đóng kín.
Đồ bảo hộ cho người phun. Khẩu trang, găng, quần áo dài. An toàn cho người cũng là thói quen tốt cho ong.
Ghi lại mỗi lần phun. Ngày, loại thuốc, liều. Kết hợp với sổ khai thác mật để kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú nuôi gần ruộng lúa có an toàn không?
Tuỳ thói quen phun thuốc của ruộng xung quanh và giai đoạn lúa. Nếu nghi ngờ, kiểm nghiệm dư lượng là cách duy nhất biết chắc, và nên trồng thêm nguồn hoa sạch gần trại.
Ong dú bay xa bao nhiêu?
Phạm vi bay của ong dú thường hẹp hơn ong mật, nhiều nhóm chỉ quanh vài trăm mét, tuỳ loài và thức ăn sẵn có. Vì vậy môi trường sát trại quan trọng hơn môi trường cả vùng.
Đóng cửa tổ khi hàng xóm phun có hại ong không?
Đóng ngắn trong vài giờ thường ổn nếu hộp thoáng, không nắng gắt. Đóng lâu dễ làm ong ngột, quá nóng. Phải nhớ mở lại.
Kiểm dư lượng thuốc trong mật tốn bao nhiêu?
Tuỳ số chất cần kiểm và phòng kiểm nghiệm. Kiểm theo nhóm chất phổ biến ở vùng sẽ hợp lý hơn kiểm tràn lan. Hỏi báo giá trực tiếp phòng kiểm nghiệm.
Mật có dư lượng thấp có bán được không?
Phụ thuộc mức dư lượng so với giới hạn cho phép và loại chất. Nếu phát hiện, hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và cân nhắc kỹ trước khi bán.
Ong dú có nhạy thuốc hơn ong mật không?
Ong dú nhỏ, nên một lượng thuốc nhỏ có thể ảnh hưởng mạnh, và chúng không bỏ tổ đi được như ong mật. Vì vậy cẩn thận với thuốc quanh trại là điều nên làm.
