Ghép đàn ong dú yếu vào đàn mạnh làm được, nhưng không thể đổ thẳng hai đàn vào nhau. Ong nhận người nhà bằng mùi, và hai đàn khác mùi gặp nhau là đánh. Cách thường dùng là đặt hai hộp chồng lên nhau, ngăn bằng một tấm lưới mỏng vài ngày cho mùi hai bên trộn vào nhau, rồi mới bỏ lưới.
Một tình huống rất quen: đàn mất chúa, ong thợ thưa dần, bà con thương nên "gộp cho nó sống". Gộp vội, sáng hôm sau dưới cửa tổ đầy ong chết. Đàn yếu chết hẳn, đàn mạnh cũng mất quân. Bài này giải thích vì sao, khi nào nên ghép, và khi nào có cách khác nhẹ nhàng hơn.
Mùi đàn: tấm căn cước của ong dú
Mỗi đàn ong có một mùi riêng. Mùi đó đến từ nhựa cây, sáp, thức ăn mà đàn tích trữ, và từ chính cơ thể những con ong sống chung một nhà. Ong gác cửa ngửi mùi để phân biệt người nhà với kẻ lạ. Con nào mùi lạ thì bị chặn, bị cắn, bị lôi ra ngoài.
Ở ong dú, khả năng giữ nhà này rất mạnh vì chúng không có ngòi để chích. Chúng phòng thủ bằng cách đông người, bám cắn và trám kín. Khi một nhóm ong lạ ồ ạt vào, đàn chủ nhà phản ứng như bị xâm lăng. Hai bên quấn vào nhau mà cắn, nhiều con chết dính nhau dưới cửa.
Mùi đàn không cố định mãi. Ong sống cạnh nhau, chia thức ăn cho nhau, đi qua cùng một lớp sáp thì mùi dần giống nhau. Đây là nguyên lý của mọi cách ghép đàn: cho hai đàn ở gần nhau một thời gian mà không chạm thẳng, để mùi trộn lại trước khi chúng gặp mặt.
Ong chúa là chuyện thứ hai. Nếu cả hai đàn còn chúa, khi ghép xong thường chỉ một chúa sống. Mình không chọn được chúa nào ở lại. Vì vậy ghép đàn thường dùng khi đàn yếu đã mất chúa, hoặc khi mình chấp nhận để đàn tự quyết.
Khi nào nên ghép đàn?
Đàn yếu mất chúa mà không tự nuôi được chúa mới. Không còn ô chúa, ong thợ già dần. Ghép vào đàn mạnh để tận dụng số ong còn lại.
Đàn quá nhỏ trước mùa khó. Đàn chỉ còn một nắm ong khó qua được mùa khô hay mùa mưa dầm một mình.
Đàn con tách hỏng. Chia không đều, đàn con thiếu ong thợ, không giữ nổi tổ.
Đàn cứu về quá yếu. Cứu từ cây đổ, nhà phá mà mất phần lớn ong.
Không nên ghép đàn bệnh. Đàn yếu vì ruồi phá tổ, vì mốc nặng thì ghép vào là đem vấn đề sang đàn mạnh.
Không nên ghép khác loài. Hai nhóm ong dú khác nhau không sống chung được. Chỉ ghép cùng loài, tốt nhất cùng nguồn gốc.
Không ghép vào đàn đang yếu đi. Đàn nhận phải khoẻ thật sự, có ong gác tích cực và kho đủ.
Không ghép ngay trước khi lấy mật. Đàn sau ghép cần thời gian ổn định, lấy mật lúc đó là làm đàn rối thêm.
Không ghép khi đang mùa cướp mật. Mùa ít hoa, mùi mật tràn ra khi ghép dễ kéo ong lạ tới.
Không ghép vì tiếc hộp. Ghép chỉ để có hộp trống cho việc khác thì cân nhắc lại, có khi để đàn yếu tự hồi lại tốt hơn.
Không ghép đàn hung dữ vào đàn hiền. Tính khí có thể thay đổi theo hướng không mong muốn sau khi ghép.
Ghép qua tấm lưới từng bước
Cách được dùng nhiều là ghép chồng hộp. Đàn mạnh để ở dưới, giữ nguyên chỗ đặt và cửa tổ. Đàn yếu đặt lên trên, hoặc chỉ chuyển phần bánh ấp còn ong bám của đàn yếu vào một tầng rời đặt lên trên. Giữa hai phần là một tấm lưới mịn, ong không chui qua được nhưng mùi và hơi ấm đi qua được.
Cửa tổ của phần trên nên bịt lại, hoặc chỉ để một lỗ rất nhỏ, để ong của đàn yếu dần quen với việc đi ra qua đàn mạnh sau này. Một số người dùng giấy báo thay lưới, theo kiểu ghép ong mật: ong hai bên tự gặm thủng giấy trong vài ngày, đến lúc gặp nhau thì mùi đã hoà. Với ong dú, cả hai cách đều có người dùng; lưới cho mình chủ động chọn ngày bỏ.
Sau vài ngày, quan sát qua khe. Nếu ong hai bên đứng sát lưới mà không cắn xé, không túm tụm hung hăng, có thể bỏ lưới. Làm vào chiều tối khi ong đã về. Sáng hôm sau xem dưới cửa tổ: vài con chết là bình thường, nhiều ong chết dính nhau là hai đàn chưa hoà, cần tách ra lại.
Không có số ngày chuẩn cho mọi đàn. Có đàn hoà nhanh, có đàn lâu hơn. Cách duy nhất là quan sát. Ghi lại số ngày đã chờ và kết quả vào sổ, sau vài lần bà con sẽ có kinh nghiệm riêng với giống ong của mình.
Bổ sung bánh ấp: cách thay thế nhẹ nhàng hơn
Nhiều khi đàn yếu không cần ghép, mà cần thêm quân. Cách làm là lấy một mảng bánh ấp sắp nở, tức là phần nhộng đã già, từ một đàn mạnh, đặt vào đàn yếu. Vài ngày sau, những con ong non nở ra từ mảng đó sẽ mang mùi của đàn yếu, vì chúng lớn lên trong đó, và trở thành quân mới.
Cách này ít đánh nhau hơn ghép đàn vì gần như không có ong trưởng thành nào được chuyển sang. Đàn cho bánh ấp chỉ mất một phần nhỏ, đàn nhận được tiếp sức. Nhiều người nuôi lâu năm ưu tiên cách này trước khi nghĩ tới ghép.
Bổ sung bánh ấp còn giúp đàn mất chúa. Nếu mảng bánh ấp mang theo một ô chúa, đàn yếu có cơ hội nuôi được chúa mới. Đây là cách cứu đàn mất chúa mà vẫn giữ được đàn riêng, thay vì phải gộp vào đàn khác.
Điều kiện là đàn yếu còn đủ ong để sưởi ấm mảng bánh ấp mới. Đàn chỉ còn vài chục con thì mảng bánh ấp sẽ nguội và chết. Lúc đó ghép đàn mới là lựa chọn hợp lý hơn.
Lỗi hay gặp khi ghép đàn ong dú
Đổ thẳng hai đàn vào nhau. Không có thời gian hoà mùi, hai bên đánh nhau ngay.
Bỏ lưới quá sớm. Nóng ruột bỏ lưới sau một ngày. Mùi chưa kịp trộn.
Ghép vào giữa trưa nắng. Ong đang ra vào đông, dễ hoảng và nhiều ong lạc.
Làm vỡ bình mật. Mật chảy ra kéo ong lạ, kiến tới. Ghép phải nhẹ tay.
Không bịt cửa phần trên. Ong đàn yếu tiếp tục ra cửa riêng, giữ mùi riêng, không hoà được.
Đặt đàn yếu ở dưới. Đàn mạnh nên giữ vị trí và cửa cũ để ong đi làm không bị lạc.
Ghép hai đàn đều yếu. Hai đàn yếu cộng lại thường vẫn yếu, lại mất thêm ong vì đánh nhau.
Không kiểm bệnh trước. Ruồi, mốc từ đàn yếu lan sang đàn mạnh.
Quên theo dõi sau ghép. Vài ngày đầu cần xem dưới cửa tổ và trọng lượng hộp.
Không ghi lại. Không ghi ngày ghép, đàn nào vào đàn nào thì mất dòng dõi trong sổ giống.
Ghép khác nguồn gốc xa. Đàn mang từ vùng khác có thể khác loài mà mình không nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Ghép hai đàn ong dú có làm chết ong chúa không?
Nếu cả hai đàn còn chúa thì thường chỉ một chúa sống lại. Vì vậy ghép đàn hợp nhất khi đàn yếu đã mất chúa.
Có thể dùng giấy báo để ghép đàn ong dú không?
Có người dùng, ong gặm thủng giấy từ từ nên mùi hoà dần. Tấm lưới cho mình chủ động chọn thời điểm bỏ hơn, nhưng cả hai đều dựa trên cùng một nguyên lý.
Sau khi ghép bao lâu thì đàn ổn định?
Tuỳ đàn. Dấu hiệu ổn định là cửa tổ hoạt động bình thường, ít ong chết dưới cửa, ong mang phấn về đều.
Ghép đàn ong dú khác loài được không?
Không. Mỗi nhóm ong dú có cấu trúc tổ và tập tính riêng, ghép khác loài gần như chắc chắn thất bại.
Nên ghép đàn hay để đàn yếu tự hồi?
Nếu đàn yếu còn chúa đẻ và còn đủ ong để sưởi bánh ấp, thường nên giúp đàn tự hồi bằng cách thu nhỏ hộp hoặc bổ sung bánh ấp. Ghép là lựa chọn khi đàn đã mất chúa hoặc quá ít ong.
