Hoa dại ven bờ ruộng quan trọng với ong dú vì chúng lấp khoảng trống giữa các mùa hoa của cây trồng. Lúa không cho mật, cây ăn trái mỗi năm trổ một hai đợt, còn xuyến chi, cúc dại, cỏ hôi, bìm bìm thì nở lai rai gần như quanh năm, ngay sát hộp. Chúng còn cho ong nhiều loại phấn khác nhau, giúp đàn nuôi con khoẻ hơn.
Một sai lầm thường gặp: cuối năm dọn vườn cho "gọn", bà con phát sạch, phun cỏ trụi hết các bờ, rồi mấy tuần sau thấy ong ra vào thưa thớt, mở hộp thấy bình phấn vơi. Không ai nghĩ hai chuyện đó liên quan. Bài này giải thích vì sao chúng liên quan, và làm sao giữ được bờ hoa mà ruộng vẫn sạch.
Bờ ruộng là kho thức ăn lúc giáp hạt
Hãy hình dung lịch hoa của một vùng lúa xen vườn. Lúa thụ phấn nhờ gió, không có mật cho ong. Cây ăn trái trong vườn trổ bông theo mùa, mỗi đợt vài tuần. Giữa hai đợt đó là những khoảng trống dài. Nếu không có gì khác, đàn ong dú sẽ ăn dần vào kho mật, rồi teo lại.
Hoa dại lấp đúng những khoảng trống đó. Chúng không cầu kỳ, gặp mưa là mọc, mọc là trổ, trổ suốt nhiều tháng. Mỗi bụi hoa không cho nhiều, nhưng cả một dãy bờ ruộng cộng lại thì đủ để đàn duy trì, không phải ăn vào vốn.
Hoa dại còn ở gần. Ong dú bay gần, nên một bờ hoa cách hộp vài chục bước có giá trị hơn một cánh đồng hoa ở xa. Với nhiều hộp đặt ở vườn nhà sát ruộng, bờ ruộng chính là phần lớn khu kiếm ăn của đàn ngoài mùa bông.
Cuối cùng, hoa dại ít khi là đối tượng phun thuốc trực tiếp. Phun thuốc là phun lên lúa, lên cây trồng. Bờ hoa vẫn có thể dính bụi thuốc bay sang, nhưng thường ít hơn chính cây trồng được phun.
Phấn nhiều loại, ong khoẻ hơn
Mật cho ong năng lượng, còn phấn là nguồn đạm, chất béo và nhiều chất cần cho ấu trùng lớn lên. Mỗi loại hoa có phấn với thành phần khác nhau: loại nhiều đạm, loại nhiều béo, loại thiếu một vài thứ. Giống như người chỉ ăn một món mãi sẽ thiếu chất, đàn ong chỉ có một loại phấn cũng nuôi con kém hơn.
Vườn trồng một loại cây cho ong rất nhiều phấn trong vài tuần, nhưng chỉ một loại. Bờ hoa dại thì cho ít mà đều, và cho nhiều loại cùng lúc. Bà con để ý sẽ thấy ong về tổ mang phấn đủ màu: vàng tươi, cam, trắng ngà, có khi xám. Mỗi màu là một loại hoa.
Ong dú cất phấn trong bình sáp và ủ cho lên men nhẹ trước khi dùng. Kho phấn đa dạng giúp đàn có dự trữ đủ chất. Khó đo cho từng đàn, nhưng nguyên lý này được chấp nhận rộng rãi với ong nói chung.
Nhìn vào màu phấn ở chân ong trước cửa tổ là cách đơn giản để biết vườn mình đa dạng đến đâu. Một buổi sáng mà chỉ thấy một màu, vườn đang phụ thuộc vào một nguồn duy nhất. Nhiều màu là dấu hiệu tốt.
Những hoa dại ven bờ ong dú hay ghé
Xuyến chi. Cánh trắng nhụy vàng, mọc khắp nơi, nở gần như quanh năm. Ong dú rất hay ghé, nhiều người nuôi xem đây là hoa dại số một.
Cúc dại hoa vàng. Mọc thành thảm ven mương, ven đường, nở nhiều đợt trong năm.
Cỏ hôi. Hoa tím nhạt hoặc trắng, chùm nhỏ, ong ghé lấy cả mật lẫn phấn.
Trinh nữ. Quả cầu hoa tím hồng nhỏ, nhiều phấn. Ong dú lấy phấn rất chăm.
Bìm bìm. Hoa nở buổi sáng, tàn trưa, ong ghé sớm khi hoa vừa mở.
Rau sam, me đất. Hoa vàng nhỏ sát mặt đất, ít ai để ý nhưng ong vẫn tìm thấy.
Cỏ lào. Hoa tím nhạt nhiều mật, ong rất thích. Nhưng đây là cây lan mạnh, chỉ giữ ở mức vừa phải, không nên trồng thêm.
Điền thanh, đậu dại ven bờ. Hoa họ đậu, có ong ghé. Hoa to thì ong to làm việc chính, ong dú lấy phần còn lại.
Rau dền, rau muống mọc hoang. Rau muống trổ hoa trắng tím ven mương, ong dú có ghé lấy mật.
Cây bụi ven bờ. Những cây bụi nhỏ có hoa chùm thường là nơi ong ghé nhiều nhất trên bờ.
Hoa dại theo vùng. Mỗi vùng một bộ hoa riêng. Cách chắc nhất là ra bờ ruộng buổi sáng xem ong đang đậu trên hoa nào.
Giữ bờ hoa mà ruộng vẫn sạch cỏ
Phát luân phiên. Chia bờ thành từng đoạn, phát đoạn này để đoạn kia còn hoa, vài tuần sau đổi lại.
Phát cao chứ không cạo trụi. Chừa lại gốc cỏ một gang tay, hoa mọc lại nhanh hơn.
Hạn chế phun thuốc cỏ lên bờ. Thuốc cỏ làm bờ trụi lâu ngày và có thể trôi xuống ruộng, xuống mương.
Phát hoa dưới tán trước khi phun thuốc cây. Riêng đoạn sát cây sắp phun thì phát trước để ong không đậu ở đó đúng lúc phun.
Không đốt bờ. Lửa giết hạt giống hoa và côn trùng có ích trong đất.
Giữ bờ mương, bờ ao. Những chỗ khó canh tác này nên để hoa tự nhiên.
Gieo thêm hoa địa phương. Rắc hạt những loại hoa sẵn có trong vùng, không mang hoa lạ về.
Để vài khoảnh rau thơm trổ bông. Ngò, húng, tía tô già cũng là một bờ hoa nhỏ.
Tránh cây lan quá mạnh. Đừng để cây dại lấn xuống ruộng. Giữ ở bờ, không giữ trong luống.
Thoả thuận với hàng xóm. Bờ ruộng thường chung hai nhà. Một người phát trụi, người kia giữ hoa thì ong vẫn thiệt nửa phần.
Quan sát kết quả. Sau một mùa giữ bờ, xem ong ra vào lúc giáp hạt có đông hơn không, bình phấn có đầy hơn không.
Bờ hoa không chỉ cho ong
Bờ hoa còn là nhà của rất nhiều loài côn trùng có ích: những loài ong ký sinh nhỏ đẻ trứng vào sâu hại, nhện bắt rầy, bọ rùa ăn rệp. Chúng cần mật hoa để sống, cần chỗ trú khi ruộng vừa gặt. Bờ ruộng trụi thì chúng cũng đi.
Ở miền Tây, nhiều nơi đã làm mô hình ruộng lúa bờ hoa: trồng hoa trên bờ để giữ thiên địch, giảm số lần phun thuốc trừ sâu. Ý tưởng đó và chuyện giữ hoa cho ong dú gặp nhau ở cùng một chỗ: bờ ruộng có hoa là một phần của cánh đồng, không phải rác cần dọn.
Người trồng lúa không nuôi ong vẫn được lợi từ bờ hoa. Người nuôi ong không trồng lúa vẫn được lợi từ ruộng xung quanh. Khi hai bên hiểu điều đó, chuyện thoả thuận giữ bờ, báo trước khi phun trở nên dễ dàng hơn nhiều.
Nếu chỉ được làm một việc cho đàn ong dú trong năm nay, việc rẻ nhất và nhanh có kết quả nhất có lẽ là đổi cách phát bờ: phát luân phiên thay vì phát sạch. Không tốn tiền, không tốn thêm công, chỉ cần đổi thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Hoa dại có làm ruộng nhiều sâu bệnh hơn không?
Một số cỏ dại có thể là nơi trú của sâu hại, nhưng bờ hoa đa dạng cũng nuôi nhiều thiên địch. Giữ hoa trên bờ chứ không để cỏ mọc trong ruộng, và phát luân phiên, là cách cân bằng.
Ong dú có lấy mật hoa lúa không?
Hoa lúa không có mật, thụ phấn nhờ gió. Ong dú đôi khi đến lấy phấn lúa nhưng đó không phải nguồn ăn chính, nên ruộng lúa trụi bờ là ruộng gần như không có gì cho ong.
Nên trồng hoa gì trên bờ ruộng cho ong dú?
Nên ưu tiên hoa địa phương, hoa nhỏ, nở nhiều tháng và không lan xuống ruộng. Ra bờ quan sát ong đang đậu trên hoa nào rồi giữ và nhân thêm hoa đó là cách chắc nhất.
Phát cỏ bờ có làm chết ong không?
Ong đang đậu trên hoa có thể bị máy phát cắt trúng, nhưng thiệt hại lớn hơn là mất nguồn ăn. Phát vào chiều muộn, phát từng đoạn giúp giảm cả hai.
Vườn không có ruộng thì giữ hoa dại ở đâu?
Ven hàng rào, quanh gốc cây, bờ mương, góc sân ít đi lại đều được. Một vài khoảnh nhỏ để cỏ hoa tự nhiên cũng đủ giúp đàn qua giáp hạt.
