Sai lầm phổ biến nhất khi lấy mật ong dú rừng là bổ đôi cả khúc cây, vắt cả bình mật lẫn bánh ấp vào rổ. Lấy kiểu đó được một lần, đàn chết, cây cũng mất. Lấy mật có đạo đức thì ngược lại: chỉ mở một ô nhỏ đúng chỗ đựng mật, lấy một phần bình mật, không đụng phần ấp, rồi bịt kín lại để đàn sống tiếp.
Bài này giải thích vì sao cách làm đó giữ được đàn, cần hiểu cấu tạo tổ ra sao trước khi mở, và những lúc nào tốt nhất là đừng lấy. Nó không thay cho việc học trực tiếp bên cạnh người có kinh nghiệm, nhưng giúp mình biết mình đang làm gì.
Vì sao bổ cây vắt mật là giết cả đàn
Trong tổ ong dú, phần ấp nằm ở giữa: một khối bánh nhỏ màu nâu nhạt, mỗi ô chứa một con non. Bình mật và bình phấn nằm vòng quanh, thường ở phía trên hoặc hai đầu hốc. Ong chúa sống trong vùng ấp. Bổ đôi khúc cây là cắt ngang qua tất cả: bánh ấp vỡ, con non chết, ong chúa dễ bị đè hoặc lạc.
Ngay cả khi ong chúa còn sống, đàn mất hết mật dự trữ và bị phơi ra ngoài. Ong dú không có ngòi nên không đuổi được kiến, ruồi, thằn lằn đang kéo tới vì mùi mật. Trong vài ngày, kiến có thể dọn sạch những gì còn lại.
Còn cái cây thì sao? Ong dú không tự đục hốc. Nó cần một cây đã rỗng sẵn. Chặt cây là xoá luôn một chỗ làm tổ mà rừng phải mất rất nhiều năm mới tạo ra được cái khác. Nghĩa là một lần bổ cây giết đàn hiện tại và giảm cơ hội cho cả đàn tương lai.
Hiểu như vậy rồi thì cách làm đúng tự hiện ra: đi vào chỗ chứa mật, tránh xa chỗ ấp, đừng làm hỏng cái hốc.
Trước khi mở tổ cần đọc được gì
Hướng cửa tổ. Cửa tổ thường dẫn vào gần vùng ấp hơn. Phần mật hay nằm phía xa cửa, nhưng không phải tổ nào cũng vậy.
Gõ nghe tiếng. Gõ nhẹ dọc thân cây, chỗ đặc tiếng là gỗ, chỗ rỗng tiếng là hốc. Áp tai nghe tiếng ong vo ve để đoán vị trí khối ấp.
Độ dày vỏ cây. Vỏ mỏng thì mở ô nhỏ dễ. Vỏ dày, gỗ cứng thì phải khoét lâu, càng phải chọn đúng chỗ ngay từ đầu.
Sức đàn. Cửa tổ đông ong ra vào, mang phấn về đều là đàn khoẻ. Cửa thưa, ít ong là đàn yếu, nên để yên.
Mùa hoa. Lấy khi cây rừng vừa qua đợt hoa rộ, bình mật đầy. Đầu mùa khô hay mùa mưa dầm là lúc đàn cần mật để sống.
Thời tiết hôm đó. Chọn ngày khô ráo. Trời mưa làm mật thấm nước, chỗ mở lâu khô, dễ mốc.
Loài ong. Có loài hiền, có loài hay bám tóc, cắn da. Biết trước để chuẩn bị khăn trùm, không phải để tránh chích.
Ai là chủ cây. Cây trong rừng cộng đồng, rừng phòng hộ hay rừng đặc dụng có quy định riêng. Hỏi trưởng bản, kiểm lâm trước khi làm.
Đường về. Mật ong dú loãng, dễ lên men. Biết mình sẽ đi bao lâu để mang theo vật chứa sạch, kín.
Đồ bịt lại. Chuẩn bị sẵn sáp ong, đất sét hay miếng gỗ vừa ô mở trước khi mở, không phải mở xong mới đi tìm.
Người đi cùng. Lần đầu nên đi theo người đã làm nhiều lần. Có những thứ chỉ học được bằng mắt.
Các bước lấy mật mà đàn vẫn sống
Mở một ô nhỏ. Khoét một cửa sổ vừa đủ thò dụng cụ vào phần bình mật, thay vì bổ dọc cả thân cây.
Nhìn trước khi lấy. Bình mật tròn, căng, màu sẫm. Bình phấn trông giống nhưng bên trong là bột ẩm. Khối ấp là bánh xếp tầng, đừng đụng.
Hút hoặc chích bình. Dùng xi lanh sạch hay ống hút nhỏ rút mật từ từng bình. Cách này ít làm vỡ sáp, ít vụn rơi vào mật.
Đừng vắt. Vắt cả nắm sáp làm mật lẫn phấn, lẫn ấu trùng, vừa bẩn vừa hại đàn.
Chừa lại một phần. Không lấy hết bình mật. Đàn cần mật dự trữ để qua những tuần không có hoa. Người làm lâu năm thường chỉ lấy phần dư rõ rệt.
Không lấy bình phấn. Phấn là thức ăn của con non. Lấy phấn là cắt bữa ăn của thế hệ tiếp theo.
Giữ ong chúa ở trong. Không đụng vào khối ấp là cách chắc nhất để không làm hại ong chúa.
Làm nhanh. Tổ mở càng lâu, ong càng hoảng, kiến càng có thời gian tìm tới.
Bịt kín lại. Đặt miếng gỗ cũ về chỗ, trét sáp hoặc đất sét quanh mép. Ong sẽ tự gia cố thêm bằng nhựa trong vài ngày.
Lau sạch mật rớt. Mật dính ngoài thân cây gọi kiến và đàn ong khác tới cướp.
Đánh dấu và hẹn lại. Nhớ lần lấy này vào mùa nào. Không quay lại cùng tổ quá dày trong một năm.
Khi nào thì đừng lấy, dù tổ có mật
Có những lúc lấy mật là lấy luôn cơ hội sống của đàn. Rõ nhất là cuối mùa khô, khi rừng ít hoa, nắng gắt. Mật trong bình lúc đó là lương thực để đàn qua mấy tuần thiếu ăn. Lấy đi vào lúc này, đàn yếu, ít ong ra kiếm ăn, dễ bị kiến hay đàn khác cướp.
Lúc đàn vừa tách ra cũng không nên lấy. Tổ mới còn nhỏ, ít mật, đang dồn sức xây. Nhìn cửa tổ còn non, lớp nhựa mỏng, ong ra vào chưa đều là biết.
Ngày mưa dầm, sương nhiều cũng nên hoãn. Mật lấy ra lúc ẩm cao càng loãng, càng dễ chua và sủi bọt. Chỗ mở trên cây khó khô, nấm mốc dễ vào.
Cuối cùng, nếu tổ nằm trong vùng rừng được bảo vệ, hay trên cây không thuộc quyền của mình, thì câu trả lời đúng là không lấy. Đạo đức khai thác không chỉ là kỹ thuật, mà còn là biết chỗ nào không phải của mình để lấy.
Những sai lầm hay gặp và cách sửa
Lấy sạch vì "lần sau chưa chắc gặp lại". Chính suy nghĩ này làm rừng hết tổ. Nghĩ ngược lại: chừa đàn sống thì lần sau chắc chắn gặp lại.
Mở ô quá to. Ô càng to càng khó bịt, nước mưa càng dễ vào. Mở nhỏ, đúng chỗ.
Mở sai chỗ trúng vùng ấp. Gặp bánh ấp thì dừng ngay, đặt lại nguyên trạng, bịt kín, chuyển sang phía khác của hốc.
Hun khói nhiều. Ong dú không chích nên không cần hun khói như ong mật. Khói làm mật ám mùi và làm ong hoảng.
Dùng dao bẩn, rổ bẩn. Mật ong dú vốn đã dễ lên men, gặp dụng cụ bẩn càng hỏng nhanh.
Đổ chung mật nhiều tổ vào một can. Một tổ mật chua làm hỏng cả can. Mỗi tổ một lọ là an toàn hơn.
Để mật ngoài nắng trên đường về. Nhiệt làm mật lên men nhanh. Gói lọ trong khăn ướt, để chỗ râm.
Không bịt lại vì vội. Một ô hở qua đêm là đủ cho kiến vào. Dù vội vẫn phải bịt.
Dẫn quá nhiều người tới. Càng đông càng ồn, càng giẫm nát gốc cây và lộ chỗ tổ cho người khác tới phá.
Chụp ảnh khoe vị trí. Đăng ảnh kèm vị trí tổ hoang là mời người khác tới cưa cây. Nên giữ kín vị trí.
Nghĩ mật rừng là thuốc. Mật ong dú là thực phẩm, không phải thuốc. Ai có bệnh, trẻ nhỏ hay người tiểu đường nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Mở tổ ong dú rừng xong ong có bỏ đi không?
Ong chúa ong dú không bay được sau khi giao phối nên đàn không bỏ tổ đi như ong mật. Nếu phần ấp không bị phá và chỗ mở được bịt kín, đàn thường sửa lại tổ trong vài ngày và sống tiếp.
Một năm lấy mật một tổ rừng mấy lần là vừa?
Không có con số chung vì tuỳ loài, tuỳ rừng và tuỳ mùa hoa. Người làm cẩn thận thường chỉ lấy khi thấy bình mật đầy dư sau đợt hoa rộ, và giữa hai lần để đàn có thời gian đầy lại.
Có cần mặc đồ bảo hộ khi lấy mật ong dú không?
Ong dú không có ngòi nên không cần bộ đồ bảo hộ như với ong mật. Vài loài hay bám tóc, cắn nhẹ hoặc tiết nhựa dính, nên đội nón trùm tóc và mặc áo dài tay là đủ.
Mật lấy từ tổ rừng bảo quản thế nào để không bị chua?
Đựng trong lọ thuỷ tinh sạch, khô, đậy kín và để mát càng sớm càng tốt. Mật ong dú nhiều nước nên ở nhiệt độ phòng dễ lên men, nhiều người giữ trong ngăn mát tủ lạnh.
Tổ trên cây trong rừng phòng hộ có được lấy mật không?
Mỗi loại rừng có quy định riêng về khai thác lâm sản phụ. Cách đúng là hỏi ban quản lý rừng, kiểm lâm địa bàn hoặc chính quyền xã trước khi làm.
Có nên chuyển tổ rừng về nhà nuôi thay vì lấy mật tại chỗ?
Chỉ nên làm khi đã thạo chuyển đàn trên đàn nuôi, vì chuyển hỏng là mất đàn. Nếu tổ đang khoẻ trong một cây không bị đe doạ, để nó ở đó thường tốt cho cả rừng lẫn người nuôi xung quanh.
