Mật ong dú mùa khô thường đặc hơn, thơm hơn và nhiều hơn, vì đây là lúc nhiều cây ra hoa rộ, trời nắng cho ong ra vào đều, không khí khô giúp mật cô lại. Mật mùa mưa thì loãng hơn, dễ chua, dễ lên men và ít hơn, vì ong ra ít, mật hoa bị nước pha loãng và đàn phải ăn bớt dự trữ. Người nuôi vì vậy thường thu chính vào cuối mùa khô và để lại phần dự trữ cho đàn qua mùa mưa.
Ai nuôi ong dú qua một năm sẽ quen với cảnh này: sau trận mưa chiều, cửa tổ vắng hoe, chỉ lác đác vài con đứng gác ở đầu ống nhựa. Sáng hôm sau trời hửng nắng, ong túa ra như được thả. Nhịp mưa nắng đó in thẳng vào bình mật, và người nuôi đọc được nhịp đó sẽ biết khi nào nên thu, khi nào nên để yên.
Mùa khô: vì sao mật đặc và nhiều hơn
Ở phần lớn miền Nam và Tây Nguyên, mùa khô cũng là mùa nhiều cây trồng ra hoa: xoài, điều, cà phê, nhiều loại cây ăn trái và cây rừng. Nguồn mật hoa dồi dào, ong không phải bay xa.
Trời nắng ráo thì ong ra vào cả ngày, số chuyến bay nhiều. Mật hoa ít bị nước mưa pha loãng. Không khí khô giúp ong làm bay hơi nước khỏi mật nhanh hơn, mật trong bình đặc hơn.
Kết quả là bình mật đầy nhanh, mật vít nắp sớm, vị đậm, thơm, ít chua gắt. Mật mùa khô cũng bền hơn sau khi thu vì ít nước hơn, chậm lên men hơn.
Nhưng mùa khô cũng có mặt trái. Nắng gắt kéo dài làm hộp ong nóng, ong phải quạt mát nhiều, có khi sáp chảy nếu hộp phơi nắng trực tiếp. Cây trong vườn hạn nước thì ra hoa ít mật. Vùng nào hạn nặng, cuối mùa khô có khi lại là lúc thiếu hoa.
Cũng phải để ý thuốc bảo vệ thực vật: mùa ra hoa rộ cũng là mùa nhiều vườn phun thuốc. Ong ra nhiều đúng lúc vườn quanh phun thì thiệt hại lớn. Trao đổi với hàng xóm để họ đọc kỹ nhãn, chọn giờ phun chiều muộn khi ong đã về và tôn trọng thời gian cách ly là việc nên làm.
Mùa mưa làm mật ong dú thay đổi thế nào
Ong ra ít. Ong dú nhỏ, cánh nhẹ, mưa và gió làm chúng ở trong tổ. Số chuyến kiếm ăn giảm mạnh.
Mật hoa loãng. Hoa bị mưa đọng nước, mật hoa loãng hơn, ong mang về nhiều nước hơn đường.
Không khí ẩm. Ong khó làm bay hơi nước khỏi mật trong tổ ẩm, mật trong bình loãng hơn.
Mật dễ lên men. Mật loãng, trời ấm ẩm là điều kiện cho men hoạt động mạnh, mật chua nhanh.
Ít hoa hơn ở nhiều vùng. Mưa dầm làm hoa rụng, nhiều cây không ra hoa vào giữa mùa mưa.
Đàn ăn dự trữ. Không kiếm được nhiều, đàn ăn bớt mật và phấn đã cất. Bình mật vơi dần.
Nguy cơ tổ ẩm, mốc. Hộp thấm nước, đặt chỗ thấp, mốc dễ phát triển trong tổ, bình phấn dễ hư.
Kẻ thù tăng. Một số loài kiến, ruồi hoạt động mạnh mùa mưa, đàn yếu dễ bị tấn công.
Mật thu mùa mưa khó giữ. Nếu buộc phải thu, mật cần bảo quản lạnh ngay và dùng sớm.
Vị nhạt, chua hơn. Mật mùa mưa thường nhạt hương, chua rõ hơn, màu có khi nhạt hơn.
Không phải lúc chia đàn. Đàn đang tiêu hao dự trữ, chia đàn lúc này dễ làm cả hai đàn yếu.
Mỗi vùng một nhịp mùa: không áp lịch của nơi khác
Nói "mùa khô" và "mùa mưa" là nói theo kiểu miền Nam và Tây Nguyên, nơi có hai mùa khá rõ. Ở miền Trung, mùa mưa lớn thường dồn về cuối năm, có nơi lệch hẳn so với miền Nam. Ở miền Bắc, ngoài mưa nắng còn có mùa đông lạnh, ong dú hoạt động chậm lại khi trời rét, và mùa hoa cũng khác.
Vì vậy không thể lấy lịch thu mật của một trại ở Đông Nam Bộ đem áp cho trại ở miền Trung hay miền Bắc. Cùng tháng đó, nơi này đang rộ hoa, nơi kia đang mưa dầm hay rét đậm.
Ngay trong một tỉnh, vùng gần rừng, vùng vườn cây ăn trái, vùng ruộng lúa cũng có nhịp hoa khác nhau. Trại cạnh vườn cà phê có mùa rộ ngắn mà mạnh; trại trong vườn tạp nhiều loại cây có nguồn hoa rải đều hơn.
Cách duy nhất để có lịch đúng là quan sát và ghi chép tại trại mình: tháng nào ong ra mạnh, cây nào nở, bình mật đầy lúc nào, mùa nào mật loãng. Sau một hai năm, người nuôi có một lịch riêng chính xác hơn mọi tài liệu chung.
Tính thời điểm thu mật cho hợp mùa
Thu chính vào cuối mùa rộ hoa. Khi bình mật đã đầy, vít nắp, và trước khi mùa mưa hoặc mùa thiếu hoa tới.
Chọn ngày nắng ráo. Thu sau vài ngày nắng liên tiếp, giữa buổi sáng khi tổ ấm và khô.
Không thu ngay sau mưa dầm. Mật lúc đó loãng nhất trong năm và dễ hỏng.
Để lại dự trữ trước mùa mưa. Đàn cần mật và phấn để sống qua những tuần ong ít ra. Thu cạn lúc này là đẩy đàn vào nguy.
Ở miền Bắc, để dự trữ trước mùa rét. Đàn cần năng lượng để giữ ấm khối nhộng qua những đợt lạnh.
Quan sát đàn trước khi quyết định. Đàn đông, ra vào mạnh, bình mật dư thì thu; đàn yếu thì để yên.
Ghi độ ẩm từng lần thu. Dùng khúc xạ kế ghi độ ẩm theo mùa, dần sẽ biết thời điểm mật đặc nhất ở trại mình.
Không thu theo đơn hàng. Khách đặt mật giữa mùa mưa thì nói thật là không phải mùa, thay vì thu mật non.
Che chắn hộp trước mùa mưa. Mái che, kê cao khỏi mặt đất, chống thấm, để tổ khô qua mùa mưa.
Che nắng trước mùa khô gắt. Đặt hộp dưới bóng cây hoặc mái che, tránh nắng chiều chiếu thẳng.
Lập lịch riêng sau một năm. Đối chiếu ghi chép mưa nắng, hoa nở, lượng mật để có lịch thu của chính trại.
Mật mùa nào ngon hơn: câu hỏi không có một đáp án
Nhiều người cho rằng mật mùa khô "ngon hơn" vì đặc, thơm, ngọt đậm. Nhưng cũng có người thích mật mùa mưa vì chua thanh, nhẹ, dễ uống pha nước. Khẩu vị không có đúng sai.
Điều đáng phân biệt là chất lượng chứ không phải mùa. Mật mùa mưa nếu thu đúng bình đã vít nắp, lọc sạch, giữ lạnh ngay vẫn là mật tốt. Mật mùa khô nếu thu bóp ép, lẫn phấn, để nóng vẫn là mật kém.
Người nuôi có thể biến khác biệt mùa thành nét riêng: ghi trên nhãn mùa thu, giới thiệu mật mùa khô đậm hương hoa, mật mùa mưa chua thanh. Khách hiểu thì chọn theo ý thích, và hiểu thêm rằng mật thật thay đổi theo trời đất.
Trong các buổi học thực hành ở trại, nếm song song hai mẫu mật cùng một đàn ở hai mùa khác nhau là cách nhanh nhất để học viên cảm được ảnh hưởng của thời tiết lên mật, điều mà đọc bao nhiêu cũng khó hình dung.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có nên thu mật ong dú không?
Không nên thu chính vào mùa mưa vì mật loãng, dễ lên men và đàn đang cần dự trữ. Nếu đàn rất mạnh, có nhiều bình đầy đã vít nắp thì có thể thu ít, bảo quản lạnh ngay.
Vì sao mùa mưa ong dú ít ra khỏi tổ?
Ong dú nhỏ, mưa gió làm chúng khó bay và dễ bị rơi. Hoa cũng ít mật và mật loãng, nên ong ở trong tổ và dùng dự trữ.
Mật ong dú mùa khô có để được lâu hơn không?
Thường là có, vì mật mùa khô ít nước hơn nên chậm lên men. Tuy vậy vẫn nên bảo quản lạnh để giữ hương.
Ở miền Bắc mùa nào thu mật ong dú?
Tuỳ vùng và nguồn hoa, thường là vào mùa ấm có nhiều hoa và trước mùa rét để đàn còn dự trữ. Nên quan sát và ghi chép tại trại để có lịch riêng.
Làm sao giữ đàn ong dú khoẻ qua mùa mưa?
Để lại đủ mật và phấn, che chắn hộp khỏi mưa hắt, kê cao chống ẩm, chống kiến, và hạn chế mở hộp. Đàn yếu có thể thu nhỏ không gian tổ để dễ giữ ấm.
